نزول تأثير زيادى در روشن شدن معناى مورد نظر شارع دارد .
ه ) رعايت تناسب و هماهنگى ميان جملات قبل و بعد ، بخشهاى مختلف آيه و نيز ، آيات با يكديگر .
و ) توجه به معنا و مقصود آيه از سياق كلام .
ز ) مطابقت كامل و بدون كم و كاست تفسير با آيهء مورد بررسى .
ح ) مطابقت تفسير با مسلمات و امور پذيرفته شده و علوم مختلف و سنن عام جامعه و تاريخ انسان و تاريخ عرب در دوران نزول .
ط ) مطابقت تفسير با روش و سيره پيامبر ( ص ) . زيرا آن حضرت با سنت جامع خود ، يعنى گفتار و كردار و خصايل و تأييدات خود ، شارح معصوم قرآن بود .
ى ) به پايان بردن تفسير با بيان معناى آيه و احكام مستنبط از قرآن در محدودهء زبان عرب و شريعت الهى و علوم بشرى .
ك ) رعايت قانون تراجيح به هنگام وجود احتمالات مختلف . به شرحى كه در بخش بعد خواهد آمد .
قانون تراجيح
سيوطى در الاتقان مىگويد :
هر لفظى كه پذيرش دو يا چند معنا داشته باشد اجتهاد در آن بر غير عالم جايز نيست . افراد عادى در يافتن معناى چنين لفظى بايد بدون دخالت دادن رأى و نظر شخصى خويش به دليل تكيه كنند . اگر يكى از دو معنى روشنتر بود ، بايد لفظ را بر آن حمل كرد ، مگر آنكه در ارادهء معناى ديگر از اين لفظ قرينهاى وجود داشته باشد . و اگر هر دو معنا از نظر دلالت لفظ مساوى باشند و لفظ در هر دو به دلالت حقيقى به كار رود اما در يكى به دلالت لغوى و عرفى و در ديگرى به دلالت شرعى ، اولويت با معناى شرعى است ، مگر آنكه قرينهاى بر ارادهء معناى لغوى وجود داشته باشد . مانند اين فرموده خداوند سبحان :
« . . . وَ صَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ . . . »
« 1 » و اگر لفظ در يكى از معانى به دلالت حقيقى عرفى و در ديگرى به دلالت حقيقى لغوى استعمال شود ، اولويت با معناى حقيقى عرفى است . در صورتى كه هر دو معنا در اين مورد نيز با هم اشتراك و اتفاق داشتند و
هامش
( 1 ) . « . . . و ايشان را دعا كن كه دعاى تو آرامشى است براى آنان . . . » ( توبه : 103 ) .