عَظِيمٌ . يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ وَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ »
. « 1 »
اجتناب از برداشت غلط
خواننده نبايد تصور كند كه ما خواهان هرج و مرج در تأويل قرآن و بازيچه كردن نصوص دينى و تحقير و سبك شمردن تعاليم دين هستيم . منظور و اميد ما آن است كه ميان تأويلكننده و آنچه تأويل مىكند فرق قايل شويم . سپس بنگريم آيا تأويل وى جايز است يا خير ؛ يعنى آيا قواعد زبان عربى و مقررات قطعى و يقينى اسلام و ضروريات دين و براهين عقلى و منطقى آن را تأييد مىكند يا نه . و تأويل جايز را هر چند مخالف نظر ما باشد با آغوش باز بپذيريم ؛ و تأويل غير مجاز را بدون ترديد مردود بدانيم و بدون ذرهاى مدارا با آن مخالفت كنيم . زيرا تاريخ اسلام از كسانى كه دين را سبك مىشمارند و نصوص آن را به بازى مىگيرند و قوانين آن را حقير مىدارند ، چه از گذشتگان مانند پيروان مذهب اسماعيليه و باطنيه و چه از كسانى كه آفت اين روزگارند مانند بهائيه ، دشمنى خطرناكتر براى دين معرفى نكرده است . در آينده راجع به جماعاتى از اين قبيل سخن خواهيم گفت .
سماحت اسلام و سهولت تعاليم آن
از آنچه گفتيم روشن شد كه اسلام دين آسان و سهلى است ، و خداوند متعال بندگان خود را تنها به تعاليمى كه در كتابش نازل فرموده و پيامبر بزرگوارش آن را تبيين كرده مكلف ساخته است . تعاليمى كه مبتنى بر شيوهاى آسان و روشن و به دور از دقتهاى فلسفى و پيچيدگىهاى فنى است . در تكميل بهرهگيرى از اين موضوع ، شايد بىمناسبت نباشد كه گزيدهاى از سخن حجة الاسلام غزالى را از احياء العلوم نقل كنيم . او - كه رحمت خداوند بر او باد - در تغييرات الفاظ و اصطلاحات علمى توسط مردم مىگويد :
لفظ سوم ( از الفاظ پسنديدهاى كه به معانى باطل و يا به معنايى غير آنچه به
هامش
( 1 ) . « و چرا هنگامى كه آن را شنيديد نگفتيد ما را نرسد كه در اين باره سخن گوييم ، پاكى تو ( اى خدا ) اين دروغى است بزرگ ؟ خدا شما را پند مىدهد كه مبادا هرگز به چنين سخنى بازگرديد اگر مؤمنيد . و خدا آيات را براى شما روشن بيان مىكند و خداوند دانا و با حكمت است » . ( نور : 16 - 18 )