زمينه نيازى به تذكر و توجه دادن به ديگران نداشتند . تفسير طبرى تا اين زمان باقى مانده و چاپ و منتشر نشده است . اين تفسير مبنا و تكيهگاه بسيارى از مفسران قرار گرفته است .
2 . تفسير ابو الليث سمرقندى « 1 »
در اين تفسير ، كه در واقع تفسيرى روايى است ، بسيارى از اقوال صحابه و تابعان اما بدون ذكر سند جمع آمده است . تفسير سمرقندى در حال حاضر به صورت محفوظ در كتابخانه الازهر موجود است « 2 » .
3 . الدر المنثور فى التفسير بالمأثور
اين تفسير اثر جلال الدين سيوطى است . وى در مقدمهء الدر المنثور مىنويسد كه اين كتاب را از تلخيص ترجمان القرآن منسوب به رسول خدا فراهم آورده است « 3 » . كتاب ترجمان القرآن در مصر به چاپ رسيده است . سيوطى در كتاب الاتقان يادآورى مىكند كه وى در تفسيرى جامع مجموعه روايات تفسيرى ، آراء و اقوال عقلى ، استنباطها و اشارات و اعراب آيات و معانى كلمات و نكتههاى بلاغى و زيبايىهاى بديع آيات را كه مورد نياز است يك جا جمع آورده و آن را مجمع البحرين و مطلع البدرين ناميده است .
وى متذكر مىشود كه كتاب الاتقان را به عنوان مقدمهاى بر اين تفسير نوشته است « 4 » .
همچنين سيوطى در بخش پايانى كتاب الاتقان گزيدههاى نيكو از تفسير نقلى از آغاز سورهء فاتحه تا سوره ناس را ارائه مىكند كه سند روايات آن به پيامبر ( ص ) مىرسد « 5 » .
4 . تفسير ابن كثير
عماد الدين ابو الفداء اسماعيل بن خطيب ابو حفص عمر قرشى دمشقى شافعى ، مشهور
هامش
( 1 ) . نصر بن محمد بن ابراهيم ، ابو الليث السمرقندى ( . . . - 375 ه . ق ) فقيه و محدث حنفى . صاحب تفسير و كتاب به نام تنبيه الغافلين . ( سير اعلام النبلاء ، 6 : 323 )
( 2 ) . تفسير ابو لليث سمرقندى اخيرا از سوى دار الكتب العلميه در بيروت منتشر شده است . بر خلاف آنچه مؤلف محترم گفتهاند تفسير سمرقندى نمونه تفسير روايى نيست .
( 3 ) . الدر المنثور ، سيوطى ، جزء 1 : 2
( 4 ) . الاتقان ، سيوطى ، ج 2 ، النوع الثمانون : 540
( 5 ) . همان ، ص 540 به بعد .