است نوشت ؛ و سپس ابن ابو حاتم ، ابن ماجه ، حاكم ، ابن مردويه ، ابن حبان و ديگران در تفسير كتاب نوشتند . به جز تفسير طبرى در ساير تفاسير مذكور چيزى جز روايات و اقوالى كه به صحابه ، تابعان و تابع تابعان اسناد داده شده وجود نداشته است . در اين ميان تنها ابن جرير به ارزيابى اقوال و ترجيح بعضى بر بعضى ديگر و ذكر اعراب و معانى آيات و استنباط از آنها پرداخته است .
1 . تفسير ابن جرير
نام كامل او ابن جرير ، ابو جعفر محمد بن جرير بن يزيد طبرى است . در سال 224 ه . ق متولد شد و در سال 310 ه . ق درگذشت وى از نظر علم و عمل ، حفظ كتاب خدا و مهارت و استادى در معانى آن ، اشراف و احاطه به آيات و ناسخ و منسوخ و نيز به طرق روايى صحيح و سليم آن ، و همچنين آشنايى با احوال صحابه و تابعان ، يگانه عصر و يكتاى زمان خويش بود . به همين دليل تفسير او از حيث ذكر روايات صحابه و تابعان از ارجمندترين و صحيحترين و كاملترين تفاسير مأثور به شمار مىآيد . وى در تفسير خود به نقد و ارزيابى اقوال و ترجيح بعضى بر بعضى ديگر و در بسيارى موارد ذكر اعراب و استنباط احكام مىپردازد . به شهادت اهل نظر ، در ميان تفاسير ، تفسير وى بىنظير است .
نووى در كتاب تهذيب مىگويد : « هيچكس در تفسير ، كتابى همچون تفسير ابن جرير ننوشته است » « 1 » ابو حامد اسفراينى « 2 » شيخ مذهب شافعى مىگويد : « اگر كسى براى به دست آوردن تفسير طبرى به چين سفر كند ، رنج فراوانى بر خود هموار نكرده است » « 3 » .
از جمله مزاياى تفسير طبرى آن است كه وى اسانيد احاديث را نوشته ؛ براى احاديث داراى سند طولانى سند كوتاهتر ذكر كرده ؛ و در تفسير خود رواياتى فراهم آورده كه ديگران جمع نياوردهاند . اما گاهى اخبارى با سند غير صحيح نيز ذكر مىكند بدون آنكه عدم صحت آن را روشن سازد . پيشتر گفتيم كه عذر او در عدم تبيين عدم صحت اخبار اين بوده كه در آن زمان امكان آگاهى از وضعيت سند و رجال آن براى مردم فراهم بوده و در اين
هامش
( 1 ) . تهذيب الأسماء و اللغات ، محى الدين بن شرف النووى ، ج 1 : 78 ، ادارة الطباعة ، المنيرية ، مصر .
( 2 ) . احمد بن محمد بن احمد اسفراينى ، ابو حامد ( 344 - 406 ه . ق ) از بزرگان شافعى است . از آثار اوست :
كتابى در اصول فقه و كتابى به نام الرونق . ( الأعلام زركلى ، 1 : 211 )
( 3 ) . طبقات المفسرين ، سيوطى : 83 ، دار الكتب العلمية ، بيروت ، لبنان .