تفسير ابن عباس
روايت از ابن عباس و اختلاف راويان در آن
در ميان صحابه بيشترين روايات تفسيرى از ابن عباس است . زيرا همچنانكه دانستيم او ترجمان قرآن بود و بيشتر از ديگران نيز عمر كرد و پس از گسترش اسلام و پيشرفت و آبادانى سرزمينهاى اسلامى ، به دليل عدم اشتغال به امر خلافت و امور سياسى و ادارهء جامعه و نيز جهد و كوشش در تبليغ و نشر دين ، نياز مردم به فراگيرى تعاليم دينى از او شدت يافت . اما بايد توجه داشت كه آراء و اقوالى كه از او نقل شده است از نظر صحت و اعتبار سند همه در يك سطح نيستند . سيوطى در كتاب الاتقان مىنويسد :
از ابن عباس روايات بىشمار و از طرق مختلف نقل شده است . از جمله معتبرترين آنها طريق نقل علىّ بن ابى طلحه هاشمى « 1 » از اوست .
ابو جعفر نحاس « 2 » در كتاب فاسخ خود سخنى بدين مضمون از احمد بن حنبل نقل مىكند : « در مصر كتاب تفسيرى به روايت علىّ بن ابو طلحه وجود دارد . اگر كسى براى دستيابى به آن به اين سرزمين سفر كند كار زيادى نكرده است « 3 » . » « 4 » ابن حجر عسقلانى مىگويد : « اين نسخه نزد ابو صالح « 5 » كاتب ليث بوده ، و او آن را از معاوية بن ابو صالح « 6 » ، از علىّ بن ابو طلحه و او از ابن عباس روايت كرده است .
بخارى در صحيح خود در رواياتى كه از ابن عباس روايت مىكند بسيار بر اين طريق اعتماد كرده است . گروهى معتقدند ابن طلحه اين تفسير را خود از ابن
هامش
( 1 ) . علىّ بن ابى طلحة هاشمى ، سالم بن مخارق هاشمى ، ابو الحسن ( . . . - 120 ه . ق ) . وى از ابن عباس روايت كرده است برخى در اينكه ابو طلحه مستقيما از ابن عباس استماع كرده باشد ترديد كردهاند رجاليان دربارهء وى رأى واحدى ندارند ؛ - تهذيب التهذيب ، ابن حجر عسقلانى ، ج 8 : 339 .
( 2 ) . احمد بن محمد بن اسماعيل ، ابو جعفر نحاس مرادى مصرى ( . . . - 338 ) مفسر ، اديب . از آثار اوست :
تفسير القرآن ، إعراب القرآن ، ناسخ القرآن و منسوخه ( الأعلام زركلى ، 1 : 208 )
( 3 ) . الاتقان ، سيوطى ، ج 2 ، نوع 80 : 532
( 4 ) . الناسخ و المنسوخ فى القرآن الكريم ، ابو جعفر نحاس : 16 مؤسسه المكتب الثقافة . بيروت ، لبنان .
( 5 ) . عبد اللّه بن صالح بن محمد بن مسلم جهنى ، ابو صالح مصرى ( 173 - 222 ) كاتب ليث بن سعد بن عبد الرحمن فهمى . وى از ليث و معاوية بن صالح روايت كرده است . ( تهذيب التهذيب ، عسقلانى ، ج 5 : 257 ) .
( 6 ) . معاوية بن صالح بن حدير بن سعيد بن سعد ، ابو عمر ( . . . - 172 ه . ق ) قاضى اندلس . از تابعانى همچون مكحول و علىّ بن ابو طلحه روايت كرده است . ( تهذيب التهذيب ، عسقلانى ، ج 10 : 209 ) .