علم خالق آن ، همه عناصر سعادت نوع بشر در آن منظور شده است . بديهى است كه عمل به اين تعاليم تنها پس از فهم قرآن و تدبر در آن و آگاهى از نصايح و راهنمايىها و شناخت مبادى آن ، از طريق قدرت عظيمى كه در اسلوب برتر و اعجاز آفرين آن نهفته ، ميسر است و اين امر محقق نمىشود مگر از طريق كشف و تبيين مدلولات الفاظ قرآن و اين همان چيزى است كه آن را علم تفسير مىدانيم . به ويژه در دوران اخير كه ملكه زبان فصيح عربى به فساد گراييده و ويژگىهاى عروبت حتى در نسلهاى عرب از ميان رفته است [ نياز به اين علم بيشتر احساس مىشود . ] بنابراين ، تفسير تنها كليد گنجها و ذخاير نهفته در اين كتاب ارجمند است كه براى اصلاح بشر و نجات مردم و سربلندى همه امم نازل شده است . بدون تفسير هر قدر مردمان در تكرار الفاظ قرآن بكوشند و هر روز همه وجوه آن را هزار بار قرائت كنند ، ممكن نيست به اين گنجها و ذخاير دست يابند . از اينجا مىتوان ، علىرغم وفور مصاحف و وجود ميليونها حافظ قرآن در جامعه اسلامى و علىرغم شمار فراوان مسلمانان و گستردگى سرزمينهاى اسلامى ، به راز عقبماندگى مسلمانان پى برد . در حالى كه سلف صالح ما با تمسك به همين قرآن به چنان پيشرفت عظيم و باورنكردنيى نايل شدند كه مورخان هنوز از آن در شگفتند ، بااينكه گذشتگان ما از نظر تعداد اندك بودند و سرزمينى محدود داشتند و از نظر معيشت در رنج و سختى به سر مىبردند ؛ نه نسخههاى قرآن در ميان ايشان فراوان بود و نه تعداد حافظان قرآن در آن زمان به اين فراوانى بود . آرى ، راز اين پيشرفت همانا اهتمام ايشان به فهم قرآن و استخراج گنجهاى هدايت آن بود .
آنان به لطف موهبت فطرى خويش و ملكه فصاحت زبان عربى و نيز به سبب آنچه رسول خدا با سخنان و اعمال و اخلاق و ساير حالات خويش براى ايشان شرح و بيان مىكرد (
« . . . وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ »
« 1 » ) از اين فرهنگ برتر سيراب مىشوند . بر همين اساس ، پيش از هر چيز بر قرآن كريم اهتمام داشتند و آن را حفظ مىكردند ؛ و قبل از به خاطر سپردن ، در فهم مضامين قرآن مىكوشيدند ؛ و سپس با دقت تمام به تعاليم آن عمل مىكردند ؛ و در نهايت هوشيارى از
هامش
( 1 ) . « . . . و اين ذكر - قرآن - را به تو فرستاديم تا براى مردم آنچه را كه به سوى آنان فروفرستاده شده است روشن بيان كنى و تا شايد بينديشند » ( نحل : 44 )