اما در اصطلاح مفسران « 1 » تأويل به معناى گوناگونى استعمال شده است . برخى آن را مرادف تفسير دانستهاند . بنابراين معنا ، نسبت ميان تفسير و تأويل نسبت تساوى است .
تأويل به اين معنا نزد قدما رواج داشته است . از جمله در اين سخن مجاهد : « إن العلماء يعلمون تأويله » « 2 » و عباراتى نظير « القول فى تأويل قوله تعالى كذا . . . و اختلف أهل التأويل فى هذه الآية » در تفسير طبرى « تأويل » به همين معنا به كار رفته است .
برخى ديگر معتقدند تفسير و تأويل با يكديگر فرق دارند و نسبت ميان آنها عموم و خصوص مطلق است . و تفسير اعم از تأويل است . « 3 » ظاهرا در نظر ايشان تأويل عبارت است از بيان مدلول غير متبادر از لفظ كه بنا به دليلى لفظ بر آن انصراف دارد و تفسير عبارت است از مطلق بيان مدلول لفظ اعم از آنكه مدلول مذكور متبادر باشد يا نباشد .
به عقيدهء بعضى ديگر ، معناى تفسير و تأويل كاملا با يكديگر تباين دارند . مقصود از تفسير عبارت است از يقين به اينكه مراد خداوند فلان امر است و تأويل يعنى ترجيح يكى از معانى محتمل بدون آنكه قطع و يقينى در كار باشد . تعريف مذكور از ماتريدى « 4 » است . « 5 » يا اينكه تفسير بيان معنى لفظ از طريق روايت ، و تأويل بيان معنى لفظ از طريق درايت و تأمل در مفهوم آن است . و يا تفسير عبارت است از بيان معانيى كه از وضع عبارت به دست مىآيد . و تأويل عبارت است از بيان معانى اشارى . همان گونه كه آلوسى
هامش
( 1 ) . گفتيم « در اصطلاح مفسران » ، تا با تأويل در اصطلاح متكلمان و هم مسلكان ايشان اشتباه نشود . زيرا مراد متكلمان از تأويل همان معنايى است كه عالمان خلف به كار بردهاند ؛ يعنى گرداندن معناى عبارات متشابه در كتاب و سنت به معانى متفق عليه و تنزيه خداوند متعال از تشبيه و همانندى ؛ بر خلاف عالمان سلف كه از تعيين معنى خاص براى الفاظ متشابه خوددارى كرده و آن را به خداوند تفويض مىكردند .
( مؤلف )
( 2 ) . تفسير مجاهد : 122 ، به تحقيق عبد الرحمن طاهر بن محمد سورتى ، مطابع الدوحة الحديثة ، الدوحه ، قطر .
( 3 ) . « التفسير أعم من التأويل و أكثر استعماله فى الالفاظ و مفرداتها و أكثر استعمال التأويل فى المعانى و الجمل و أكثر ما يستعمل فى الكتب الالهية و التفسير يستعمل فى الكتب الالهية و غيره » . ( ر . ك به مقدمه تفسير راغب اصفهانى در بخش ملحق كتاب تنزيه القرآن عن المطاعن ، از قاضى عبد الجبار : 402 ؛ البرهان زركشى ، ج 2 ، نوع 21 : 285 .
( 4 ) . محمد بن محمد بن محمود ، ابو منصور ماتريدى ( ؟ - 333 ه . ق ) از پيشوايان علم كلام . از آثار اوست :
التوحيد ، أوهام المعتزلة ، الرد على القرامطة و تأويلات القرآن ( الأعلام زركلى ، ج 7 : 19 )
( 5 ) . تفسير الماتريدى المسمى تأويلات أهل السنة ، ابو منصور محمد بن محمود ماتريدى ، ج 1 : 23 .