امام جعبرى « 1 » در رساله خود مىگويد : « هريك از وجوه قرائت قرآن اين چنين ( متواتر ) است . زيرا وجوه قرايى جزئى از قرآن است . وى سپس مىگويد :
از اينجا بطلان سخن كسى كه مىگويد قرآن در كل متواتر است نه در اجزاء آشكار مىشود . زيرا قرآن عبارت است از مجموع وجوه قرايى .
ابن جزرى سپس مىگويد :
از جمله نكاتى كه ثابت مىكند قرائت اهل هر سرزمين براى خودشان متواتر بوده آن است كه امام شافعى « بسمله » را آيهاى از قرآن مىدانست ، بااينكه بنا به روايت او از شيخش ، مالك ، « بسمله » نبايد جزو قرآن به حساب آيد . زيرا شافعى اهل مكه بود و مكيان « بسمله » را ميان دو سوره قرار مىدهند و آن را آيهاى در ابتداى سورهء فاتحه به شمار مىآورند . شافعى قرائت ابن كثير را نزد اسماعيل قسط به نقل از ابن كثير خواند و به آن روايت مبنى بر آيه نبودن « بسمله » اعتماد نكرد ، زيرا روايت مذكور آحاد بود . امام شافعى بر قرائت ابن كثير اعتماد كرد كه روايتى متواتر بود . اين نكتهء لطيفى است كه جاى تأمل دارد . من در كتابهاى اصحابمان مىديدم كه مىگويند شافعى حديثى مبنى بر عدم آيه بودن « بسمله » از مالك روايت كرد ، حال آنكه خود بر آن اعتماد نكرده است ؛ و اين امر دلالت بر آن دارد كه شافعى در اين حديث اشكالى مىديده ، و گرنه عمل به آن را ترك نمىكرد . مىگويم هيچيك از اصحابمان را نيافتم كه اشكال اين حديث را روشن كرده باشد . پس با اينكه من خود همچون بزّى و قنبل قرآن را به روايت امام شافعى از ابن كثير مىخواندم شبى در اين انديشه بودم كه ناگهان خداوند مطابق آنچه گذشت بر من آشكار ساخت كه اشكال حديث همين است . - و خداوند متعال داناترين است - هنگامى كه يكى از اصحابمان ، كه از پيشوايان بزرگ مذهب شافعى به شمار مىرود ، از اين امر آگاه شد ، به من گفت مىخواهم قرآن را با اين قرائت بر تو بخوانم . از جمله شواهدى كه اين نظر را محكمتر مىسازد سخن ابو حاتم سجستانى « 2 » است كه گفت : اولين كسى كه در بصره وجوه قرائتها را مورد بررسى قرار داد و دربارهء آن كتاب نوشت و دربارهء قرائتهاى شاذ تحقيق كرد هارون بن موسى اعور « 3 » بود . سجستانى مىافزايد : او از قاريان
هامش
( 1 ) . ابراهيم بن عمر بن ابراهيم جعبرى . - ص 126 .
( 2 ) . سهل بن محمد بن عثمان بن يزيد بن حبشى سجستانى مصرى ، ابو حاتم ( 172 - 255 ه . ق ) نحوى ، لغوى ، معلم قرائت از آثار اوست : اختلاف المصاحف ، اعراب القرآن ، القراءات ، ما يلحن فيه العامة ، ( معجم المؤلفين 4 : 5 )
( 3 ) . هارون بن موسى الاعور ( م حدود 170 ) عالم قرائت و ادب عرب . از آثار اوست : الوجوه و النظائر فى