سرزمينهاى اطراف مسير و از كوه و دريا گذر كرده است و كسى كه كتاب الكامل را نوشت و در آن از ذكر هيچ نكتهاى اعم از صحيح و شاذ و مشهور فروگذار نكرد - در كتابش در باب مد در فصل مد متصل مىنويسند : « در اين نوع مد هيچ اختلاف نظرى وجود ندارد . همگان در مد متصل يك رأى دادهاند و مقدار آن را به اندازه سه الف معين كردهاند » . تا آنجا كه مىگويد : « عراقى گفته است دربارهء مدّ كلمهء واحد ، مانند مدّ دو كلمه ، اختلاف نظر وجود دارد . و من اين نظر را از كسى جز او نشنيدهام . و هرچه كتابها را مطالعه كردم و نظر عالمان را جويا شدم ، كسى را جز عراقى نيافتم كه مدّ كلمه واحد را همچون مد دو كلمه محل اختلاف بداند » . مىگويم اين عراقى همان منصور بن احمد مقرى « 1 » است كه در خراسان بوده است . وى در اين نظر به خطا رفته است . شيوخى را كه او برايشان قرائت كرده است مىشناسيم . ايشان عبارتاند از : امام ابو بكر بن مهران « 2 » ، ابو الفرج شنبوذى « 3 » ، ابراهيم بن احمد مروزى « 4 » . از هيچيك از آنان و به هيچ طريق روايى چنين سخنى نقل نشده است . بنابراين ، اگرچه اين اشتباه ، ابن حاجب و يا عالمى بزرگتر از او را جسارت بخشيده تا با امرى كه محل اجماع است مخالفت كرده و مدّ را مطلقا غير متواتر بداند ، بايد گفت كه اقسام مدّ عرضى نيز متواتر است ، و كسى جز افراد نادان در آن ترديد نمىكند . « 5 » چگونه مدّ مىتواند غير متواتر باشد در حالى كه همگان نسل در پى نسل بر تواتر آن اجماع كردهاند .
ممكن است گفته شود در بعضى از كتابها ، نظير التسير اثر حافظدانى و ديگر كتب ، ديده مىشود قاريان براى مدّى كه سببش همزه است مراتبى همچون اشباع ، متوسط ، فوق اشباع ، و كمتر از اشباع ، ذكر كردهاند ، و اين مراتب مضبوط و ضابطهمند نيست ، زيرا هيچ حد معينى براى مد وجود ندارد و چيزى كه ضابطهمند نيست چگونه مىتواند متواتر باشد ؟
در پاسخ مىگويم ما مدعى آن نيستيم كه مراتب مدّ نيز متواتر است ، هرچند گروهى از قاريان و اصوليان چنين ادعايى كرده باشند . بلكه مىگوييم مدّ عرضى
هامش
( 1 ) . منصور بن احمد ( يا محمد ) ابو نصر قهندزى هروى ، قارى ، ( غاية النهاية ، ابن جزرى 1 : 7 )
( 2 ) . ابو بكر احمد بن حسين بن مهران نيشابورى ابو بكر ( 295 - 381 ه . ق ) امام قارى از آثار اوست : الغايه فى القراءات العشر ، الشامل فى القراءات العشر ، المبسوطى فى القراءات العشر ( الأعلام زركلى ، 1 : 115 )
( 3 ) . شنبوذى ( 388 ه . ق ) - ص 529 .
( 4 ) . ابراهيم بن احمد مروزى ابو اسحاق ( م 340 ه . ق ) فقيه بزرگ شافعى ( الأعلام زركلى ، 1 : 28 )
( 5 ) . پيشتر تواتر مد طبيعى ثابت شد . اكنون نيز تواتر مد عرضى و اقسام آن ثابت گرديد . بنابراين براى ابن حاجب مجالى نمىماند تا با اجماع عالمان و قاريان مخالفت كند .