مدّ - كه تنها لفظى بر زبان راندهاند و حال آنكه سخن در اين باره پيچيده و شامل اقسامى بس متنوع است آنچنانكه درك و فهم كامل آن اشك به ديدگان مىآورد - و آن بر دو نوع است : مدّ طبيعى ، و مدّ عرضى . مدّ طبيعى مدّى است كه حرف داراى آن بدون آن نمىتواند وجود داشته باشد ، مانند « الف » در كلمهء « قال » و « و » در كلمهء « يقول » و « ى » در كلمهء « قيل » . هيچ مسلمانى به عدم تواتر اين نوع مدّ معتقد نيست ، زيرا قرائت كلمه بدون آن امكان ندارد .
مدّ عرضى مدّى است كه بنا به سببى بر مدّ طبيعى به صورت اضافى عارض مىشود . اين سبب يا سكون است يا همزه . اما مدّى كه سبب آن سكون است گاه لازم است ؛ مانند فواتح سوره : « الم » ، « ق » ، « ن » . و گاه مشدّد است ، مانند « الضالّين » و نظاير آن . اين نوع از مد نيز به مدّ طبيعى ملحق مىشود و قصر در آن جايز نيست ، زيرا اين نوع مدّ براى آنكه اداى به حرف ساكن ممكن گردد قائم مقام حرف مىشود . محققان اهل سنت بر مقدار يكسانى از اين مدّ اجماع كردهاند و در اندازهء آن جملگى اتفاق دارند . اما مدّى كه سبب آن همزه باشد بر دو قسم است :
اول ، حرف مدّ در يك كلمه و همزه در كلمهء ديگر باشد . قاريان اين نوع مدّ را منفصل گويند . « 1 » و در مدّ و قصر آن اختلاف كردهاند . اكثرا قرائت به مدّ را پذيرفتهاند . ادعاى ابن حاجب مبنى بر عدم تواتر در اين نوع از مد ترجيح بلا مرجح است . اگر او برعكس نظر مىداد ، شبههء خويش را قوىتر مىساخت ؛ زيرا اكثر قاريان در اين قسم بر مدّ حرف نظر دادهاند .
دوم ، حرف مد و همزه در يك كلمه باشند . « 2 » اين نوع مد را مد متصل ناميدهاند . و قاريان ، از سلف و خلف و بزرگ و كوچك و بلندمرتبه و كممايه ، همگى بر چنين مدى اجماع دارند ؛ و هيچ نظر مخالفى در اين باره ميان ايشان وجود ندارد ، مگر روايتى كه از بعضى از قاريانى كه اعتمادى بر آنها نيست و به طريق شاذ نقل شده است . حتى امام روايت ، ابو القاسم هذلى « 3 » - كسى كه مشرق و مغرب را زير پا گذاشته و از 365 شيخ قارى قرائت آموخته است و آنچنانكه خود مىگويد از منتهى اليه مغرب به فرغانه « 4 » سفر كرده و در اين بين از
هامش
( 1 ) . مد منفصل مدى را گويند كه حرف مد در انتهاى كلمه و همزه در ابتداى كلمهء بعد باشند ، مانند بما أنزل ، يا أيها ، قالوا آمنا .
( 2 ) . مانند أولئك ، أولياء ، يشاء اللّه ، من سوء . يضىء .
( 3 ) . يوسف بن على هذلى - ص 484 .
( 4 ) . نام منطقهاى است مجاور رود سيحون در شمال شرقى ايران واقع در تركمنستان فعلى .