راوى به شنيدن آن خبر از رسول خدا ( ص ) تصريح كرده باشد .
مسئله دوم . مىدانيم كه « بسمله » آيهاى از قرآن است . اما در مورد اينكه آيا عبارت مذكور آيهاى از ابتداى هر سوره است يا خير ، اختلاف نظر وجود دارد .
شافعى به اين نظر گراييده است كه اين عبارت آيهاى از سورهء حمد و ديگر سور قرآن است . اما وى در مورد اينكه بجز سوره حمد ، بسمله در ابتداى سور ديگر آيهاى مستقل است ، يا با نخستين آيهء آنها يك آيه محسوب مىشود ، ترديد روا داشته است . اين حكم در مورد عقيدهء شافعى صحيحتر از سخن كسى است كه كلام شافعى را حمل بر اين كرده كه او مردد بوده آيا « بسمله » ى ابتداى سورهها جزو قرآن است يا خير . زيرا قول صحيح آن است كه چون بسمله به خط قرآن نوشته شده و در قرآن آمده ، جزو قرآن است « 1 » .
در اينجا سخن امام غزالى را ، كه البته با اندكى تصرف از جانب ما همراه بود ، به پايان مىبريم .
2 . نويسنده و شارح كتاب مسلّم الثبوت مىگويد :
هر آنچه به صورت خبر آحاد نقل شده است قطعا قرآن نيست و نظر مخالفى در اين زمينه از هيچيك از عالمان مذاهب شنيده نشده است در اثبات اين عقيده چنين استدلال كردهاند كه قرآن كتابى است كه همواره انگيزهء نقل آن فراهم بوده ، زيرا ديگران را به هماوردى طلبيده است . همچنين ، قرآن به اعتبار معنا و نظم خود مبنا و اساس احكام است ، به طورى كه از نظم آن احكام فراوانى استنباط مىشود . علاوه بر اين ، در هر عصرى امت با قرائت و كتابت بدان تبرك مىجسته است و ازاينرو ، بنا به گزارشهاى متواتر و غير قابل ترديد ، صحابه سعى در حفظ و ضبط قرآن داشتهاند . و هر امرى كه انگيزههاى كافى براى نقل آن فراهم باشد به طور طبيعى به تواتر نقل مىشود و در نزد همگان عرفا وجود آن مستلزم تواتر است . پس ، هرگاه لازم ، يعنى تواتر ، منتفى شود ، وجود ملزوم نيز قطعا منتفى خواهد گشت . نتيجه آنكه خبرى كه به طور آحاد نقل شود متواتر نيست ؛ پس قرآن نيست « 2 » .
3 . جلال الدين سيوطى در كتاب اتقان مىگويد :
در اينكه هر بخشى از قرآن ، چه در اصل و چه در اجزاء ، ضرورتا بايد متواتر
هامش
( 1 ) . المستصفى من علم الأصول ، امام محمد غزالى ، ج 1 : 101 ، مكتبة المثنى ، بغداد .
( 2 ) . فواتح الرحموت بشرح مسلّم الثبوت ، عبد العلى محمد بن نظام الدين الأنصارى ، حاشيه كتاب المستصفى ، امام محمد غزالى : 9 .