باشد اختلاف نظرى وجود ندارد . در مورد مكان و موضع قرار گرفتن و ترتيب و نظم آن نيز محققان اهل سنت ، به دليل اينكه عادت و رويهء متعارف در موارد مشابه اقتضاى تواتر دارد ، قابل به تواتر هستند . زيرا اين معجزهء عظيم ، كه اساس استوار دين و مبناى راه درست است ، از جمله امورى به شمار مىرود كه انگيزههاى كافى براى نقل عبارات و جزئيات آن وجود داشته است . بنابراين ، هر چه در اين مقوله به صورت خبر آحاد نقل شود و به حد تواتر نرسد مىتوان يقين كرد كه جزو قرآن نيست . بسيارى از اصوليان معتقدند كه در اثبات اينكه اصل عبارتى جزو قرآن است يا خير تواتر شرط است ، اما براى اثبات مكان و موضع قرار گرفتن و نظم و ترتيب آن تواتر شرط نيست ، بلكه در اين امر خبر آحاد كفايت مىكند . گفته شده است نحوه استدلال شافعى در اثبات اينكه « بسمله » جزئى از هر سوره است مقتضاى همين اعتقاد است . عقيده اين دسته از اصوليان مردود است ، زيرا استدلال سابق ناظر بر تواتر در هر دو زمينه است .
علاوه بر اين ، اگر تواتر را شرط ندانيم ، از يكسو فوت شدن بسيارى از آيات مكرر قرآن جايز خواهد بود . و از ديگر سو ، مىتوان قرآنى بودن بسيارى از عبارات غير قرآنى را ثابت كرد . در مورد اول بايد گفت اگر ما تواتر را درباره محل و نحوه قرار گرفتن عبارات قرآنى شرط ندانيم ، عدم تواتر بسيارى از مكررات قرآن - نظير
« فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ »
- مجاز خواهد بود . و اما دليل ادعاى دوم اين است كه اگر بعضى از اجزاى قرآن به حسب محلى كه قرار گفتهاند متواتر نباشد ، بدان معنا خواهد بود كه قرار دادن آنها در محل خود با خبر آحاد جايز است .
قاضى ابو بكر در الانتصار مىگويد :
گروهى از فقها و متكلمان معتقد شدهاند كه قرآن بودن يك عبارت از نظر حكمى و نه علمى و نفس الامرى ، با خبر واحد ثابت مىشود و نيازى به خبر مستفيض نيست .
اهل حق اين نظر را ناپسند دانسته و از آن پرهيز كردهاند . جماعتى از متكلمان گفتهاند هرگاه قرائتى و يا وجوه و حروف قرائتى با قواعد زبان عربى سازگار بود ، در اثبات قرآنى بودن آن مىتوان رأى و اجتهاد به كار بست ، اگرچه قرائت آن از سوى پيامبر ( ص ) به اثبات نرسيده باشد . اما اهل حقيقت اين نظر را نپذيرفته و آن را ناپسند شمرده و قايلان آن را بر خطا دانستهاند « 1 » .
هامش
( 1 ) . الإتقان ، سيوطى ، ج 1 ، نوع 22 الى 27 : 219 - 217 ، دار احياء العلوم ، بيروت .