سرنوشت مصاحف عثمانى
دليل قاطعى كه مصاحف عثمانى هنوز موجود باشد در دست نيست ، چه رسد به اينكه محل آنها را تعيين كنيم . آخرين اطلاعى كه از مصاحف در دست است اين است كه ابن جزرى در زمان خود مصحف اهل شام را ديده و مصحفى را نيز در مصر مشاهده كرده است . در مخازن كتب و اشياى نفيس قديمى مصاحفى وجود دارد كه گفته مىشود همان مصاحف عثمانى هستند . ولى ما در صحت انتساب اين مصاحف به عثمان بسيار ترديد داريم ، زيرا بر روى صفحات آنها نوشتههاى زرين و نقشهاى قراردادى ، مانند علامتهايى براى مشخص كردن فاصله سورهها و تقسيمبندىهاى دهدهى سور قرآن ، « 1 » وجود دارد ؛ حال آنكه روشن است مصاحف عثمانى فاقد اين همه و همچنان كه دانستيم ، عارى از نقطه و حركت بوده است . آرى ، مصحفى كه در خزانهء كتابهاى قديمى در مسجد حسينى نگهدارى مىشود و منسوب به عثمان است با خط كوفى قديم نوشته شده است حروف آن تو خالى و حجم آن زياد است و رسم الخط آن با رسم الخط مصحف مدينه يا شام مطابقت دارد . زيرا در مصحف شام عبارت « من يرتدّ » از سورهء مائده با دو حرف « د » ، و بدون ادغام ، به صورت « من يرتدد » نوشته شده ، « 2 » و در اين مصحف نيز به همين شكل آمده است . به احتمال زياد رسمالخط بعضى از اجزاى اين مصحف از مصاحف اقتباس و نقل شده است . همچنين ، مصحف مخطوطى در همين خزانه وجود دارد كه گفته مىشود علىّ بن ابى طالب آن را به خط خود نوشته است . اين مصحف به خط كوفى قديم نوشته شده ، اما نسبت به مصحف قبلى حجم آن كمتر و خط آن كمتر توخالى است و املاى آن نيز با مصحف مدينه و شام مطابقت ندارد ، زيرا عبارت « من يرتدّ » در آن با ادغام « د » آمده ، در حالى كه در مصحف مدينه و شام اين عبارت بدون ادغام اين حرف نوشته شده است . بنابراين ، مىتوان احتمال داد كه نويسنده اين مصحف على است و يا اينكه ايشان در كوفه به كتابت آن فرمان داده است .
در هر صورت ، در ميان مسلمانان چون فراگيرى قرآن به صورت نقل سينه به سينه ثقهاى از ثقهء ديگر و امامى از امام ديگر تا پيامبر ( ص ) بوده است ، عدم بقاى مصاحف
هامش
( 1 ) . توضيح بيشتر در صفحات آينده خواهد آمد .
( 2 ) . در مصاحف كنونى واژه « من يرتدّ » در آيهء 54 سورهء « مائده » با ادغام « د » آمده است ، اما همين كلمه در آيهء 217 سورهء « بقره » بدون ادغام « د » نوشته شده است .