و مانند آن بود ، كه چندان مورد نظر ما نيست ؛ زيرا اين موارد گرچه تا حدودى در آسانسازى قرائت و ترغيب مردمان به خواندن قرآن تأثير دارد ، امورى عادى و غير پيچيده است . در كنار اينها ، ابتكارات و بهسازىهاى معنوى و يا جوهرى در رسمالخط مصاحف صورت گرفت كه ناظر بر نزديك ساختن حروف به صورت ملفوظ ، متمايز ساختن كلمات و ظاهر كردن تفاوت ميان حروف متشابه ، از طريق اعجام و شكل و مانند آن بود . سخن را با بحث دربارهء اين دسته از تغييرات پى مىگيريم .
اعجام
اعجام الكتاب يعنى نقطهگذارى آن . در قاموس آمده است : أعجم فلان الكلام . يعنى فلانى كلام به ابهام گفت . و أعجم الكتاب و عجّم الكتاب . يعنى كتاب را نقطهگذارى كرد .
گفتيم كه مصحف عثمان فاقد نقطهگذارى بود . در مباحث پيشين علت اين امر را بيان كرديم و گفتيم كه كلمات مصحف را به اين دليل بدون نقطه نوشتند تا پذيرش همهء وجوه قرايى ممكن را داشته باشد . اما مورخان در اين امر اختلاف نظر دارند . بعضى از مورخان معتقدند كه قبل از اسلام نقطهگذارى بر حروف و كلمات امرى شناخته شده بوده اما به دليلى كه سابقا گفتيم نقطهگذارى در مصاحف رعايت نشده است و برخى ديگر معتقدند كه در آن زمان اعراب از نقطهگذارى اطلاع نداشتند و بعدها به وسيله ابو الاسود دوئلى با آن آشنا شدند . چه نظر اول درست باشد و چه نظر دوم ، بنا به قول مشهور ، مصاحف در دوران عبد الملك مروان نقطهگذارى شد . زيرا او گسترش اسلام و آميزش عربان را با اقوام عجم شاهد بود و مىديد كه سلامت زبان عرب در تماس با زبانهاى ديگر به خطر افتاده و اشتباه و خطا در قرائت مصاحف دامنگير مردم شده است ، به طورى كه بسيارى از ايشان قادر نيستند حروف و كلمات بدون نقطهء مصحف را از يكديگر تشخيص دهند .
او با تيزهوشى تمام دريافت كه بايد چارهاى انديشيد ، لذا حجاج را فرمان داد تا بدين امر مهم توجه كند . حجاج نيز در اجراى فرمان وى از دو عالم بزرگ درخواست كرد كه اين مشكل را حل كنند . اين دو تن نصر بن عاصم ليثى « 1 » و يحيى بن يعمر عدوانى « 2 » بودند . و هر
هامش
( 1 ) . نصر بن عاصم ليثى بصرى ( . . . - 89 ه . ق ) فقيه و نحوى تابعى و از واضعان علم نحو . او اولين كسى است كه مصحف را نقطهگذارى كرد ( الأعلام زركلى ، 8 : 24 ) .
( 2 ) . يحيى بن يعمر ، و شقى عدوانى ، ابو سليمان ( . . . - 129 ه . ق ) فقيه و نحوى تابعى و از شاگردان