وجود دارد . گفته شده است كه پيامبر ( ص ) پيش از بعثت نوشتن نمىدانست . بغوى « 1 » در كتاب تهذيب اين نظر را پذيرفته و مىگويد : اين راى صحيحتر از ساير آراء است . برخى نيز گفتهاند كه پيامبر ( ص ) ابتدا خواندن و نوشتن نمىدانست و سپس بدان آگاهى يافت . و آن آيه نشان مىدهد كه عدم اطلاع وى از كتابت خود حكمت بود تا اعجاز قرآن تثبيت شود و بعدها ، پس از نزول قرآن و گسترش اسلام ، هنگامى كه زمينههاى شك و ترديد نسبت به قرآن از ميان رفت ، بر خواندن و نوشتن آگاهى يافت . ابن ابى شيبة و ديگران روايت كردهاند كه پيامبر ( ص ) رحلت نفرمود مگر آنكه مىخواند و مىنوشت . اين قول را براى شعبى نقل كردند . او آن را تأييد كرد و گفت : شنيده بودم جماعاتى چنين مىگويند و آيه منافاتى با آن ندارد « 2 » . ابن ماجه از انس روايت مىكند كه گفت پيامبر ( ص ) فرمود : شبى كه مرا به معراج بردند ديدم كه بر در بهشت نوشته است صدقه به ده برابر و قرض به هيجده برابر آن پاداش داده مىشود « 3 » . علاوه بر اين ، احاديثى در صحيح بخارى و منابع ديگر تأييد مىكنند كه پيامبر نوشتن مىدانسته است . از جمله ، بنا بر روايتى كه دربارهء صلح حديبيه نقل شده است ، رسول خدا ( ص ) در حالى كه كتابت را به خوبى نمىدانست موافقتنامه را گرفت و در آن نوشت : اين معاهدهاى است كه محمد بن عبد اللّه بر آن توافق كرد « 4 » . ديگر كسانى كه اين نظر را پذيرفتهاند عبارتند از ابو ذر عبد اللّه احمد هروى « 5 » و ابو الفتح نيشابورى و ابو الوليد باجى « 6 » از اهل مغرب . ابو الوليد اين نظر را از سمنانى نقل
هامش
( 1 ) . حسين بن مسعود بن محمد معروف به ابن فراء بغوى شافعى ، ابو محمد ( م 516 ه . ق ) از آثار اوست :
معالم التنزيل فى التفسير ، مصابيح السنة ، التهذيب فى فروع الفقه الشافعى . ( معجم المؤلفين ، 4 : 61 )
( 2 ) . كشف الأسرار و عدة الابرار ، ابو الفضل رشيد الدين ميبدى ، ج 7 : 474 .
( 3 ) . « رايت ليلة أسرى بى مكتوبا على باب الجنة الصدقة بعشر أمثالها و القرض بثمانية عشر » . سنن ابن ماجه ، كتاب الصدقات ، باب 19 ، ج 243 .
( 4 ) . در صحيح البخارى ج 4 . باب المصالحة على ثلاثة أيام أو وقت معلوم ، ص 126 چنين آمده است : « . . . و كان لا يكتب . فقال لعلى : أمح رسول اللّه ، فقال على : و اللّه لا أمحاه أبدا . قال : فأرنيه . . . فأراه إياه فمحاه النبى بيده » . مسلم نيز در صحيح خود همين حديث را با لفظى ديگر چنين نقل مىكند : « . . . فأمر عليا أن يمحاه . فقال على : لا و اللّه لا أمحاه . فقال رسول اللّه : أرنى مكانها ، فأراه مكانها ، فمحاه و كتب ابن عبد اللّه » . صحيح مسلم كتاب الجهاد و السير ، باب 34 ، ح 92 .
( 5 ) . عبد اللّه بن احمد بن محمد هروى ، ابو ذر ( 355 - 435 ه . ق ) حافظ حديث و از عالمان مالكى . از آثار او مسانيد الموطأ ، فضائل مالك بن انس و بيعة العقبة ( الأعلام زركلى ، 4 : 66 )
( 6 ) . سليمان بن خلف بن سعد تجيبى قرطبى ، ابو الوليد باجى ( 403 - 474 ه . ق ) فقيه و محدث . از آثار او الجرح و التعديل لمن روى عنه البخارى فى الصحيح و رسالة فى أصول الفقه و المنتقى ( الأعلام زركلى ، 3 : 125 ) .