عبد اللّه بن جدعان آموخته است . در اين روايت زياد بن انعم مىگويد :
به ابن عباس گفتم شما جماعت قريش آيا در جاهليت نيز به همين خط عربى كه امروز با آن مىنويسند مىنوشتيد ، خطى كه حروف الفبا مانند الف و لام و ميم ، در آنگاه به هم مىپيوندند و گاه از هم جدا هستند و كلمات حركت و قطع دارند ؟ ابن عباس گفت : آرى . گفتم : چه كسى به شما نوشتن آموخت ؟ گفت :
حرب بن اميه . گفت : حرب بن اميه از چه كسى آموخت ؟ گفت : عبد اللّه بن جدعان . گفت : چه كسى آن را به عبد اللّه بن جدعان تعليم داد ؟ گفت : مردم شهر انبار . گفتم : چه كسى به مردم شهر انبار آموزش داد ؟ گفت : غريبهاى از قبيله كنده ، اهل يمن ، كه بر آنان گذشت . گفتم : آن بيگانه از چه كسى فرا گرفت ؟ گفت : از خلجان بن موهم و او منشى هود ، پيامبر خداوند عز و جل ، بود « 1 » .
اما روايت كلبى « 2 » به ما مىگويد كه حرب كتابت را از بشر بن عبد الملك فرا گرفت . در اين روايت عوانه مىگويد :
اولين كسانى كه به خط ما كه خط جزم « 3 » است نوشتند مرامر بن مرة « 4 » ، اسلم بن سدره ، و همچنين عامر بن جدره بودند . ايشان همگى عرب و از قبيله طى بودند و خط را از كاتب وحى ، سرورمان ، هود ( ع ) فرا گرفتند و سپس آن را به مردم شهر انبار آموختند . و كتابت به وسيلهء مردم انبار در عراق و حيره و سرزمينهاى ديگر گسترش يافت . بشر بن عبد الملك ، برادر اكيدر بن عبد الملك ، رئيس دومة الجندل ، خط را آموخت . او با حرب بن اميه كه براى تجارت به سرزمين عراق آمده بود همنشينى داشت ؛ لذا حرب از وى نوشتن را فرا گرفت ؛ سپس بشر با او به مكه سفر كرد و صهباء ، دختر حرب و خواهر ابو سفيان ، را به زنى گرفت و گروهى از اهل مكه كتابت را از او تعليم گرفتند « 5 » .
و از اين زمان اشخاصى كه كتابت مىدانستند اندكى قبل از ظهور اسلام پديد آمدند .
هامش
اوست : التيسير ، فى القراءات السبع . ( اعلام زركلى ، 4 : 206 ) .
( 1 ) . مقدمهء ابن خلدون ، ج 2 : 839 ، ترجمهء فارسى .
( 2 ) . محمد بن السائب - ص 564 .
( 3 ) . به اين نوع خط از آن رو « جزم » - به معنى قطع كرد و بريد - گفته مىشود كه آن را از خط موسوم به مسند ، كه خط حميريان بود ، بريده و گرفتهاند .
( 4 ) . در بعضى از روايات مرار بن مرة آمده است .
( 5 ) . گزارشات تاريخى در اين زمينه متشتت است . از جمله ؛ - الفهرست ، ابن نديم ، فن اول از مقالهء اول : 12 .