عوامل عبارتاند از :
1 . خداوند متعال امت عرب و بلكه همه خلق را با نزول قرآن به همآوردى طلبيده فرمود :
« فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ . . »
. « 1 » و هنگامى كه از اين عاجز ماندند ، فرمود :
« . . . فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ . . »
. « 2 » و باز وقتى عجز ايشان آشكار گشت ، فرمود :
« . . . فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ . . »
. « 3 » و نهايتا هنگامى كه براى سومين بار از همآوردى عاجز ماندند ، شكست ايشان و پيروزى قرآن را با اعجاز در اين ميدان آشكار ساخت :
« قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً
« 4 » » . « 5 »
اين هماوردطلبى كه قرآن بدان ممتاز گشته بود همگان را بيدار ساخت و انظار را به
هامش
( 1 ) . « پس ، سخنى مانند آن بياورند . » ( طور : 34 )
( 2 ) . « پس ده سوره مانند آن بياوريد . » ( هود : 13 )
( 3 ) . « پس ، سورهاى مانند آن بياوريد . » ( بقره : 23 )
( 4 ) . « بگو اگر آدميان و پريان فراهم آيند تا مانند اين قرآن بياورند ، هرگز مانند آن نيارند . هرچند برخى از آنان يار هم پشت برخى باشند . » ( اسراء : 88 )
( 5 ) . آيات تحدى مضامين مختلفى دارند . برخى به آوردن كتابى چون قرآن ، برخى ديگر به آوردن ده سوره همچون سورههاى قرآن و بعضى نيز به آوردن تنها يك سوره مانند قرآن ، مشركان را به همآوردى خوانده است . اختلاف مضامين آيات تحدى براى مفسران اين سؤال را ايجاد كرده است كه دامنه تحدى چيست ؟ عدهاى از مفسران ، از جمله زمخشرى ، چنين پنداشتهاند كه آيات مذكور گوياى مراحل مختلف تحدى است و به ترتيب دامنه تحدى را محدودتر ساخته است . زمخشرى در اين باره مىنويسد : خداوند ابتدا مشركان را به آوردن ده سوره و سپس يك سوره به مبارزه طلبيده است . مانند آنكه كسى در خط ، مهارت داشته باشد و به دوست خود بگويد : ده سطر مانند من بنويس و چون از اين عمل عاجز شود ، بگويد : ده سطر نمىخواهد ، يك سطر مانند من بنويس . ( الكشاف ، ج 2 : 282 ) مؤلف محترم نيز همين نظر را پذيرفته است . اما تاريخ و ترتيب نزول آيات تحدى بر خلاف اين نظر گواهى مىدهد . آيهاى كه مشركان را به آوردن يك سوره به مبارزه مىطلبد در سورهء يونس قرار دارد ( آيه سى و هشتم ) و آيهاى كه به ده سوره تحدى مىكند جزو سورهء هود نازل شده است ( آيه سيزدهم ) . همچنين ، آخرين آيهء تحدى آيه بيست و سوم سورهء بقره است كه مشركان را به آوردن يك سوره همانند قرآن به مبارزه طلبيده است . و مىدانيم كه سورهء بقره مدنى است و سورهء يونس نيز كه در آن به آوردن يك سوره تحدى شده است مكى است و ميان اين دو سوره ، سورهء هود قرار داد كه در آن به ده سوره تحدى شده است . بنابراين ، هيچ ترتيب منطقى از نظر كاهش يا بسط و گسترش دامنهء تحدى ميان آيات مذكور وجود ندارد . مفسران بزرگى همچون سيد قطب و مرحوم علامهء طباطبايى به اين نكته تنبه داده و هريك در تبيين اختلاف دامنه تحدى در آيات مذكور نظريهء قابل توجهى عرضه داشتهاند . براى اطلاع از آراء اين بزرگان - الميزان ، ج 10 : 199 - 166 و فى ظلال القرآن ، ج 4 : 1864 .