ساخت و به خاطر سپردن و از حفظ خواندن را بر صحابه آسان كرد . دربارهء شيوهء حكيمانه خداوند در تعليم و آموزش قرآن كافى است بدانيم كه خداوند قرآن را به زبانى كه مورد علاقهء امت اسلامى بود و با اسلوبى ماهرانه و نظمى اعجازآور كه قلبهاى آنان را تسخير مىكرد بر ايشان نازل فرمود . اين اسلوب همانا نزول تدريجى قرآن بود .
خداوند قرآن را به يكباره نازل نفرمود تا آن را دشوار بيابند و از فهم و حفظ آن عاجز بمانند . بلكه آن را به تدريج و در طول بيست يا بيست و چند سال نازل كرد . علاوه بر اين ، در بسيارى از سور و آيات ، نزول قرآن را به حوادث و مناسبتهايى خاص مربوط ساخت و آن را با دليل و برهان آراست و عقلها و جانها را مخاطب آن قرار داد .
مصلحت و نيكى و سعادت ايشان را بدان مشروط كرد و رحمت بىكران خود را از طريق قرآن برايشان اراده فرمود ، به طورى كه گويى آن رحمت را با دستان خود لمس مىكنند و با چشمان خويش مىبينند :
« . . . ما يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَ لِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ »
. « 1 »
« مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ أَساءَ فَعَلَيْها وَ ما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ »
« 2 »
سنت نبوى نيز موارد و نمونههاى بىشمارى از اين سياست حكيمانهء آموزشى در بر دارد . اگر دانشمندان تعليم و تربيت در عصر حاضر استفاده از ابزار و وسايل روشنگر و انواع تشويقها را ، از جمله حكمتها و روشهاى تعليم و تربيت برشمردهاند ، محمد ( ص ) ، اين پيامبر درس ناخوانده ، در چهارده قرن قبل و پيش از پيدايش علم تعليم و تربيت و روانشناسى ، اولين معلمى بود كه از ابزار و امكانات تسهيلكننده و عوامل مشوق مناسب بهره گرفت تا قلبهاى مخاطبانش به روى هدايت گشوده شد و سينه اصحابش از تعاليمش آكنده گشت ، چنانكه گويى در سينههاشان كتابى با كلمات و حروف نقش بسته باشد و اين بدان دليل بود كه پيامبر ( ص ) در فصاحت زبان و وضوح بيان و توانايى در القاى معانى به مخاطبان خود سرآمد مردمان بود ، نيكوترين طريق سخن را برمىگزيد ، كسى بود كه گفتارى به لفظ اندك و به معنى بسيار داشت و با روانى و پردهان سخن مىگفت ؛
هامش
( 1 ) . « . . . خدا نمىخواهد بر شما هيچ تنگى و دشوارى نهد ، بلكه مىخواهد شما را پاكيزه سازد و نعمت خويش را بر شما تمام كند . شايد سپاس گزاريد . » ( مائده : 6 )
( 2 ) . « هر كه كارى نيك و شايسته كند به سود خود اوست . و هر كه كارى بد و ناشايست كند به زيان خود اوست . و پروردگار تو به بندگان ستمگر نيست . » ( فصلت : 46 )