نسبت به كتاب خدا و سنت رسول ( ص ) ، به حافظهء خود و ضبط خاطر متكى بودند . زيرا اين تنها راه براى ايشان بود . اگر نوشتن در ميان ايشان امرى متعارف بود ، قطعا به جاى حفظ در سينهها به ثبت در اوراق اعتماد مىكردند . آرى ، اين درست است كه پيامبر ( ص ) به كتابت قرآن امر كرد . همچنانكه گفتيم آن حضرت كاتبانى داشت كه وحى را ثبت مىكردند و برخى از اصحاب نيز قرآن را براى خود مىنوشتند ، اما به هر حال كاتبان در مقابل شمار فراوان مردم بىسواد جمعى اندك بودند . خوانندهء محترم احتمالا به ياد دارد كه هدف از كتابت قرآن در زمان حيات پيامبر ( ص ) آن بود كه افزون بر ثبت و ضبط قرآن در اذهان ، با نگارش و ضبط آن به صورت سطور و خطوط محكمكارى و احتياط بيشترى در اين زمينه به عمل آيد .
اما در مورد سنت نبوى بايد گفت پيامبر ( ص ) در ابتداى امر از بيم آميخته شدن و مشتبه گشتن سخنان خود با قرآن ، كتابت آن را نهى مىكرد . مسلم از ابو سعيد خدرى « 1 » روايت مىكند كه پيامبر فرمود : « لا تكتبوا عنّى و من كتب عنّى غير القرآن فليمحه ، و حدّثوا عنّى و لا حرج و من كذّب علىّ متعمّدا فليتبوأ مقعده من النار » « 2 »
آرى پيامبر ( ص ) بيم داشت كه اگر كاتبان همان گونه كه قرآن را مىنوشتند سنت را هم بنويسند ، اين دو با هم درآميزد يا آنكه تلاش ايشان صرف هر دو شود و امكان نداشت كه صحابه بتوانند هم زمان از عهده كتابت تمامى قرآن و همه سنت برآيند . لذا توجه ايشان را بر امر مهمتر ، يعنى قرآن ، متمركز ساخت . به ويژه آنكه در آن زمان ابزار كتابت ميان اعراب بسيار اندك بود به طورى كه بر روى سنگ و پوست درخت خرما و استخوان مىنوشتند . بنابراين ، با توجه به كمبود كاغذ و نوشتافزار ، پيامبر ( ص ) با نهى از كتابت سنت سه هدف را محقق ساخت . اين نهى از يكسو رحمت و لطفى نسبت به اصحاب بود و از ديگر سو ، ايشان را به مقدم داشتن اهم بر مهم متوجه ساخت . و همچنين قرآن را نيز كه در صورت نوشته شدن سنت در كنار آن ، ممكن بود با سنت درآميزد و مشتبه گردد ،
هامش
( 1 ) . سعد بن مالك بن سنان الخدرى انصارى خزرجى ( 10 ق . ه - 74 ه . ق ) صحابى . از وى 170 حديث نقل شده است ( الأعلام زركلى ، 3 : 78 )
( 2 ) . « از سخنان من چيزى ننويسند و هركس از من غير قرآن چيزى نوشته است ، بايد آن را محو سازد اما بر شما باكى نيست كه گفتههاى مرا نقل كنيد . هركس از سر تعمد دروغى به من نسبت دهد جايگاهش آتش خواهد بود . » ( صحيح مسلم ، كتاب الزهد و الرقائق ، باب 16 ، ح 72 )