با توجه به اينكه شبهات مدعيان در اين زمينه و به تبع آن پاسخهاى ارائهشده سخت به يكديگر نزديك است ، رعايت دقت و احتياط ايجاب مىكند كه پس از برپايى مواضعى مستحكم در دفاع از كتاب و سنت ، اين مواضع را در دو جبهه قدرتمند سازمان دهيم : جبهه اول شامل بررسى انگيزهها و عواملى است كه موجب شد تعداد زيادى از اصحاب رسول خدا ( ص ) قرآن و حديث را از حفظ كنند و به صورت متواتر براى آيندگان نقل كنند . و جبهه دوم در بردارنده علل و عواملى است كه ايشان را به اعمال نهايت دقت و تأمل در قرآن و جمع آن و هر آنچه به قرآن مربوط مىشود و حديث و مسائل مربوط بدان ملزم ساخت .
در انجام اين امر مهم و ارجمند از خداوند متعال توفيق طلب مىكنيم « . . . تا آنكه هلاك مىشود به حجتى روشن هلاك شود ؛ و آنكه زنده مىماند به حجتى روشن زنده بماند و هرآينه خداوند شنوا و داناست . » « 1 »
1 . جبهه اول [ بررسى علل و عوامل مورد استناد صحابه ]
عوامل و علل حفظ و به خاطر سپردن كتاب و سنت و نقل آن توسط صحابه ابتدا بايد آن دسته از علل و عواملى را كه حفظ كتاب و سنت و نقل آن را بر صحابه آسان مىساخت تشريح كنيم تا استبعاد چنين امرى منتفى گردد و از اين طريق كتاب و سنت مورد ترديد قرار نگيرد .
عامل اول : در ميان صحابه ، بجز شمار كمى از آنان كه نمىتوانند ملاك قضاوت درباره همگنان قرار گيرند ، ما بقى هيچيك خواندن نمىدانستند و با خط و كتابت آشنا نبودند .
بىسوادى ايشان از شيوهء زندگى ابتدايى آنان ، دور بودن از آثار تمدن و شهرنشينى ، عدم ارتباط قوى علمى با دو كانون تمدن شرقى و غربى آن زمان يعنى ايران و روم ، ناشى مىشد . و روشن است كه نوشتن و خواندن و از بين بردن بىسوادى مشروط به خارج شدن از زندگى بسيط و ابتدايى و حركت به سوى تمدن و شهرنشينى است . اين بىسوادى فرد را ناگزير مىساخت تا در امورى كه لفظ ، ضبط آنها را ضرورى و مهم مىداند تنها به ذهن و قدرت حفظ خود تكيه كند . ازاينرو ، صحابه در حفظ و اشراف
هامش
( 1 ) . انفال : 42