ثبت نكرده بوده است . اما اين امر دلالت بر انكار وى ندارد . ابن قتيبه مىگويد :
ثبت نكردن ابن مسعود فاتحه را در مصحف خود بدان دليل نبود كه وى در قرآنى بودن آن معاذ اللّه ، ترديدى داشته است . ليكن وى معتقد بود كه قرآن از بيم طريان ترديد و از ياد بردن و افزونى و كمى بر آن ، بين الدفتين جمع آمده است . « 1 »
معناى اين سخن آن است كه قرآنى بودن سورهء فاتحه در نظر ابن مسعود امرى واضح و آشكار بود و دربارهء اين سوره احتمال فراموشى و ترديد و راه يافتن فزونى و كاستى نمىداد ، لذا آن را در مصحف خود ثبت نكرد .
3 . بر فرض كه ابن مسعود معوذتين و فاتحه و حتى تمام قرآن را نيز انكار كرده باشد ، اين مشكلى ايجاد نمىكند ، نه تواتر قرآن را مخدوش مىسازد ، و نه علم قطعى به ثبوت آن را كه مبتنى بر تواتر است از بين مىبرد . هيچكس ادعا نكرده است كه شرط تواتر و علم يقينى مبتنى بر آن اين است كه هيچ مخالفى در ميان باشد ، چه در آن صورت ، به مجرد آنكه كسى سخن از مخالفت با تواتر در چيزى ساز كند ، بناى آن تواتر فرو خواهد ريخت و هيچ تواترى و هيچ عملى كه بدان قائم باشد صورت نخواهد بست و عير و نفير را سود نخواهد بود ( به حساب نخواهد آمد ) . « 2 »
ابن قتيبه در كتاب مشكل القرآن ، مىگويد :
ابن مسعود ديده بود كه پيامبر معوذتين را به عنوان دعا براى حفظ سلامتى حسن و حسين ( ع ) خواند ، لذا تصور كرد كه آنها جزو قرآن نيستند . و نمىتوان گفت كه وى در اين باره درست فكر كرده بود و همه مهاجران و انصار بر خطا بودهاند . « 3 »
4 . اين گمان كه آيهء
« وَ ما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ . .
. » ، كلام ابو بكر است ادعايى است باطل كه هيچ دليل يا شبه دليلى آن را تأييد نمىكند . در روايات صحيح آمده است كه اين آيه به هنگام جنگ احد و در سرزنش اصحاب رسول خدا ( ص ) به خاطر عملى كه از ايشان سر زده بود نازل شد . ماجرا از اين قرار بود كه وقتى مسلمانان در جنگ احد شكست خوردند و دندانهاى پيامبر ( ص ) شكست و صورت مباركش مجروح
هامش
( 1 ) . تأويل مشكل القرآن ، ابن قتيبه : 49 ( با اندكى تغيير در لفظ )
( 2 ) . اين سخن مثل است براى كسى كه مهمى از وى برنيايد و نفعى در وى نباشد . عيره كاروانى بود از قريشيان كه از شام مىآمد و پيامبر ( ص ) گاه به ديدار آن مىرفت . و نفير گروهى بودند كه در بدر به جنگ پيامبر آمدند .
( 3 ) . تأويل مشكل القرآن ، ابن قتيبه : 43