است ، مضافا بر اينكه گفتهاند مراد و نيت آدمى از يك عمل يا سخن براى دفع اشكالات و انتقاداتى كه به آن وارد مىشود كافى نيست .
سوم ؛ مكى عبارت است از آياتى كه قبل از هجرت پيامبر ( ص ) به مدينه نازل شده است ، هر چند نزول آن در مكه نباشد . و مدنى عبارت است از آياتى كه بعد از هجرت نازل شده است هر چند نزول آن در مكه باشد . اين اصطلاح مورد قبول اكثر عالمان قرار گرفته است .
همان گونه كه ملاحظه مىشود ، ملاك اين بخشبندى زمان نزول است . چنين تقسيمى صحيح و بىنقص است ، زيرا بر خلاف دو اصطلاح قبلى جامع و مانع است . به همين دليل مورد اعتماد عالمان قرار گرفته و ميان ايشان شهرت يافته است . بنابراين ، آيهء
« . . . الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَ رَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً . . . »
« 1 » هر چند روز جمعه در عرفه در حجة الوداع نازل شده ، مدنى است . و نيز آيهء
« إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها . . . »
« 2 » علىرغم اين كه در مكه ، خانه خدا ، در سال فتح اعظم نازل شده است ، مدنى محسوب مىشود . علاوه بر اين دو نمونه كليه آياتى كه پس از هجرت و به هنگام سفر بر پيامبر ( ص ) نازل گشته است ، نظير آيات آغازين سورهء انفال كه در بدر نازل شد ، بنابراين اصطلاح يا تعريف ، مدنى به شمار مىآيند و نه مكى .
2 . فوايد شناخت مكى و مدنى
از جمله فوايد شناخت مكى بازشناسى ناسخ از منسوخ در مواردى است كه دو آيه يكى مكى و ديگرى مدنى در موضوع واحدى نازل شده و از نظر حكم ، مخالف يكديگر باشند . در چنين صورتى با توجه به اين كه آيهء مدنى پس از آيهء مكى نازل شده ، يقين خواهيم كرد كه ناسخ آيهء مكى است .
از ديگر فوايد شناخت مكى و مدنى آگاهى از تاريخ تشريع و به طور كلى تدريج حكمتآميز در قانونگذارى است . و اين خود ايمان به برترى و علو سياست و خط مشى تربيتى اسلام در پرورش جوامع و انسانها را در پى خواهد داشت . ما در بخش تفاوتهاى
هامش
( 1 ) . مائده : 3
( 2 ) . نساء : 58