1 . معانى اصطلاحى مكى و مدنى
عالمان سه معناى اصطلاحى براى مكى و مدنى تعريف كردهاند
اول ؛ مكى عبارت است از آنچه در مكه و بعد از هجرت نازل شده باشد . و مدنى نيز عبارت است از آياتى كه در مدينه نازل شده است . در اين تعاريف مكه و مدينه شامل مناطق اطراف خود نيز مىشوند . به عنوان مثال آنچه در منى و عرفات و حديبيه بر پيامبر ( ص ) نازل شده است مكى ، و آنچه در بدر و احد نازل شده است مدنى خوانده مىشود .
همچنان كه ملاحظه مىشود ، در اين بخشبندى مكان نزول ملاك قرار گرفته است .
اشكالى كه به اين تقسيم گرفتهاند آن است كه مضبوط و جامع آيات و سور نيست ، زيرا آنچه را در مكانى غير از مكه و مدينه و مناطق اطراف اين دو شهر نازل شده است در بر نمىگيرد ، مانند اين آيهء شريفه :
« لَوْ كانَ عَرَضاً قَرِيباً وَ سَفَراً قاصِداً لَاتَّبَعُوكَ . . . »
« 1 » كه در تبوك نازل شد ، و يا آيهء شريفه
« وَ سْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا . . . »
« 2 » كه در بيت المقدس در شب معراج نازل شده است . و شكى نيست كه مضبوط نبودن تقسيم موجب مىشود اقسام همه موارد مقسم را شامل نگردد . و اين امر شمول و جامعيتى را كه از اين تقسيم مد نظر است مخدوش مىسازد .
دوم ؛ مكى عبارت است از آن چه خطاب به اهل مكه نازل شده ؛ و مدنى نيز عبارت است از آنچه مخاطب آن اهل مدينه بودهاند . سخن كسانى كه گفتهاند آياتى از قرآن كه در آن لفظ يا أيها الناس به كار رفته مكى و آياتى كه در آن خطاب يا أيها الذين آمنوا آمده مدنى است ناظر به همين تعريف است . زيرا در مكه انديشهء كفر غالب بود ، و بنابراين اهل آن با عبارت يا أيها الناس مورد خطاب قرار گرفتهاند ، هرچند مؤمنان نيز در ميان آنها زندگى مىكردند . برعكس ، در مدينه اكثريت با مؤمنان بود ، و لذا اهل مدينه با عبارت يا أيها الذين آمنوا مخاطب مىشدند ، هر چند در اين شهر مشرك نيز يافت مىشد . بعضى ديگر همراه با يا أيها الناس صيغه خطاب يا بنى آدم را نيز ذكر كردهاند .
ابو عبيد در فضائل القرآن از ميمون بن مهران « 3 » نقل كرده است كه گفت :
هامش
( 1 ) . توبه : 42
( 2 ) . زخرف : 45
( 3 ) . ميمون بن مهران رقى ، ابو ايوب ( 37 - 117 ه . ق ) فقيه ، جنگاور و ثقه در حديث ( الأعلام زركلى ،