واسطى « 1 » كتابى در موضوع قرائات دهگانه نوشته است . آنچه او در آن كتاب راجع به زبانهاى به كار رفته در قرآن نقل مىكند براى ما راهگشاست . وى مىگويد :
در قرآن 40 زبان از زبانهاى عربى به كار رفته است . اين زبانها عبارتند از :
قريش ، هذيل ، كنانة ، خثعم ، خزرج ، اشعر ، نمير ، قيس عيلان ، جرهم ، يمن ، أزد شنوءة ، كندة ، تميم ، حمير ، مدين ، لخم ، سعد ، عشيرة ، حضرموت ، سدوس ، عمالقة ، انما ، غسّان ، مذحج ، خزاعة ، غطفان ، سبأ ، عمان ، بنو حنيفه ، ثعلب ، طىّ ، عامر بن صعصعة ، اوس ، مزينة ، ثقيف ، جذام ، بلىّ ، عذرة ، هوازن ، نمر ، يمامة . « 2 »
بر خوانندهء محترم پوشيده نماند كه همهء اين زبانها در زبان قريش تجسم يافته بود ، زيرا زبان قريش بر همه آنها سيادت و حاكميت داشت . قريش از هر زبانى واژههايى را كه زيبا و متناسب با ذوق خود مىيافت اخذ مىكرد ، سپس همهء قبايل آن را از او وام مىگرفتند . بر اساس آنچه گذشت ، حتى مىتوان گفت زبان قريش همان زبان عربى عام است ، و قرآن به اين زبان نازل شده است . و اين نكتهاى است كه نبايد از آن غفلت كرد . و خداوند هدايت همهء ما را سرپرستى و كارسازى كند .
دوم اينكه بنا بر توجيهى كه ابو عبيد از اين نظريه به دست مىدهد ، قرآن بايد اجزاى مختلف داشته باشد . بعضى به زبان قريش برخى ديگر به زبان هذيل و بعضى . . . بدون شك چنين چيزى واقعيت ندارد ، زيرا مغاير با حكمت فروگذاشت و رفق است كه در نزول قرآن بر هفت حرف منظور نظر شارع حكيم بوده است . لازمهء اين نظر آن است كه هر شخص قادر باشد فقط آن بخش از قرآن را كه به زبان خودش نازل شده است بخواند .
از يكسو بطلان چنين لازمهاى روشن است ؛ و از سوى ديگر ، با اختلافى كه ميان اصحاب رخ داد - و روايات گذشته آن را براى ما تصوير كرد - مغايرت دارد ، زيرا در آن
هامش
( 1 ) . از ميان عالمانى كه دربارهء قرائتهاى دهگانه اثرى پديد آوردهاند سه تن به نام واسطى مشهورند :
1 . محمد بن حسين واسطى قلانسى ، ابو العز ، معروف به ابن بندار ( 521 ه . ق ) كه كتابى به نام ارشاد المبتدى و تذكرة المنتهى درباره قرائتهاى دهگانه دارد ، اين كتاب به نام كفاية المبتدى و تذكرة المنتهى نيز ثبت شده است ( معجم الدراسات القرآنية : 528 ) 2 . عبد اللّه بن عبد المؤمن بن الوجيه ، ابو محمد واسطى ( 740 ه . ق ) كه كتابى به نام تحفة البررة فى القراءات العشرة دارد ( كشف الظنون 2 : 1499 ) 3 . علىّ بن محمد بن ابو سعد بن عبد اللّه ، ابو الحسن واسطى ديوانى ( 743 ه . ق ) كتابى به نام جمع الاصول فى مشهور المنقول من القراءات العشرة دارد ( معجم الدراسات القرآنية : 483 ) .
( 2 ) . الإتقان ، سيوطى ، ج 1 ، نوع 37 ( فيما وقع به غير لغة الحجاز ) : 364 .