كلمهء مسلمانان به اين نتيجه رسيد كه در نگارش مصاحف به يك حرف از حروف سبعة اكتفا كند و مابقى به كنارى نهاده شود . لذا عثمان مصاحف را بر اساس همان حرفى كه امت برگزيدند استنساخ كرد . « 1 » ما در بخشهاى بعد معناى خاصى از حروف سبعة را كه پشتوانهء اين رأى به شمار مىآيد ، بيان خواهيم كرد و دلايل بىپايگى آن را برخواهيمشمرد .
در حقيقت پذيرش نظريهء اشتمال مصاحف عثمانى بر همه حروف سبعة و يا بعضى از آنها منوط به دو امر است : اول آن كه مقصود و معناى حروف سبعة روشن شود ، و دوم آنكه به آنچه در واقع و نفس الامر به خط عثمانى مكتوب و شبيه مصاحف است مراجعه شود .
قبلا نظر خود را در تبيين معناى حروف سبعة بيان كرديم . بنابراين ، حروف سبعة عبارت است از : وجوهى كه كليهء اختلافهاى قرايى اعم از صحيح و شاذ و منكر بدان بازمىگردد .
و گفتيم كه رازى تنها كسى بود كه موفق شد با دقتى مطلوب و بر اساس استقراء تام ، انحصار اين وجوه را در هفت وجه تبيين كند . حال اگر ما با اين وجوه هفتگانه به مصاحف عثمانى و آنچه به رسم الخط عثمانى نوشته شده است مراجعه كنيم ، مىتوانيم حقيقتى غير قابل نقض را آشكار ساخته و سخن آخر را در اين زمينه بگوييم ؛ و آن اين كه مصاحف عثمانى مشتمل بر همه حروف هفتگانه بوده است ، بدين معنا كه هريك از اين مصاحف مشتمل بر آن دسته از حروف سبعة ، خواه دو يا بعضى از آنها بوده كه با رسم الخط آن موافقت داشتهاند . به طورى كه مصاحف در مجموع از هيچيك از حروف سبعة خالى نبودهاند . با ذكر نمونه در هريك از وجوه ، اين امر را ، بنا بر نظرى كه پذيرفتهايم ، روشن مىسازيم :
وجه اول : اختلاف اسمها از حيث إفراد و جمع . مانند اين آيهء شريفه :
« وَ الَّذِينَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ راعُونَ »
« 2 » كه به جمع و إفراد لفظ امانة خوانده شده است . مصحف نيز مشتمل بر هر دو بوده است . زيرا اين كلمه در رسم الخط عثمانى به صورت لأمنتهم يعنى مفرد نوشته مىشد . اما الف كوچكى بر روى آن قرار داشت كه به قرائت آن به صورت جمع اشاره مىكرد و حروف نيز اعراب و حركت نداشتند .
هامش
( 1 ) . جامع البيان ، طبرى ، ج 1 : 22 .
( 2 ) . مؤمنون : 8