و نظر رازى را فراهم سازيم ؛ و افزون بر اين ، رأى برگزيدهء خود و ديگر نظريات را روشنتر درك كنيم .
رأى ابن قتيبه
ابن قتيبه مىگويد :
حروف هفتگانه عبارت است از وجوهى كه ديگرگونى در قرائت را موجب مىگردد و آن عبارت است از :
1 . ديگرگونى در حركت با حفظ معنا و صورت لفظ : مانند آيهء
« . . . وَ لا يُضَارَّ كاتِبٌ . . . »
« 1 » كه در آن لفظ يضار هم به فتح را و هم به ضم آن قرائت شده است .
2 . ديگرگونى در فعل : مانند بعّد و باعد كه به صورت فعل طلب و فعل ماضى قرائت شده است .
3 . ديگرگونى در لفظ : مانند ننشرها و ننشزها كه با راى مهمله و زاى معجمه .
4 . ديگرگونى به سبب ابدال حرفى به حرف قريب المخرج : مانند طلح منضود و طلع منضود .
5 . ديگرگونى در تقديم و تأخير : مانند
« وَ جاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ »
و « و جاءت سكرة الحق بالموت . »
6 . ديگرگونى به فزونى و كاستى : مانند
« وَ ما خَلَقَ الذَّكَرَ وَ الْأُنْثى »
و « و الذكر و الانثى » با حذف كلمهء ما خلق .
7 . ديگرگونى به سبب ابدال لفظى به لفظ ديگر : مانند
« . . . كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ »
« 2 » و كالصوف المنفوش . « 3 »
رأى ابن جزرى
ابن جزرى چنين مىگويد :
تمامى قرائات را اعم از صحيح و شاد و ضعيف و منكر بررسى كردم ، نتيجه آن كه اختلاف قرائات را خارج از هفت وجه نيافتم :
1 . اختلاف در حركت با حفظ معنا و صورت : مانند البخل كه به چهار وجه و يحسب كه به دو وجه قرائت شده است .
2 . اختلاف در حركت با حفظ صورت و تغيير در معنا : مانند
« فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ
هامش
( 1 ) . البقرة : 282
( 2 ) . القارعه : 5
( 3 ) . تاويل مشكل القرآن ، ابو محمد عبد الله بن مسلم قتيبة : 36 ، 37 . شرح احمد صقر دار التراث .