مدتى كه براى نزول قرآن ذكر كردهاند 72 روز افزود ؛ زيرا پيامبر ( ص ) تا 81 روز بعد از نزول آيه مذكور در قيد حيات بود . و آيهء
وَ اتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ
، 9 روز قبل از رحلت ايشان نازل شد .
در مورد مبدأ نزول وحى قرآنى معلوم است كه آغاز آن روزى است كه آيات ابتداى سورهء علق در غار حراء بر پيامبر ( ص ) نازل شده است . برخى با استناد به آيهء
« . . . إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَ ما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ . . . »
« 1 » گفتهاند مبدأ نزول وحى روز هفدهم ماه رمضان بوده است . زيرا مقصود از روز فرقان و رويارويى دو گروه در آيهء مذكور روز آغاز جنگ بدر است . و نويسندگان كتب مغازى و سيره جنگ بدر را در هفدهم ماه رمضان گفتهاند .
شكى نيست كه با استناد به آيهء مذكور مىتوان اين نظر را محتمل دانست . اما اين احتمالى است مرجوح و چندان قابل اعتماد نيست زيرا ظاهر ادله بر خلاف آن دلالت دارند . دليل اين نظر آن است كه طبق آنچه در احاديث صحيح آمده ، شب قدرى كه قرآن در آن نازل گشته ، بنا بر بيشترين احتمال ، يكى از شبهاى فرد دههء آخر ماه رمضان است .
و جمهور عالمان اين رأى را پذيرفتهاند . فراتر از اين ، بخارى نيز از طريق صحيح چنين روايت مىكند كه پيامبر ( ص ) فرمود : « التمسوها فى سابعة تبقى فى تاسعة تبقى . » « 2 » يعنى شب قدر را در شب بيست و يكم و بيست و سوم ماه رمضان بجوييد . ترديدى نيست كه اين نصوص با آن نظر كه شب قدر را شب هفدهم ماه رمضان مىداند مغايرت دارند .
علاوه بر اين ، آيهء مورد استناد پيروان اين نظر صراحتى ندارد بر اين كه مراد از آنچه در روز فرقان خداوند بر بندهاش نازل فرمود همان قرآن است كه در شب قدر نازل گرديد . بلكه برعكس ، معناى ظاهر آيهء
« وَ ما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ »
چنين است : و آنچه از وحى و فرشتگان و پيروزى در آن روز فراموش ناشدنى بر بندهء خود محمد ( ص ) نازل ساختيم - روزى كه اسلام در اولين نبرد تاريخى از دشمنان انتقام گرفت و خداوند ميان حق و باطل و اسلام و كفر جدايى افكند و به سبب آن عزت و اقتدار و حكومت
هامش
( 1 ) . « . . . اگر به خداى و آنچه ( از قرآن ) بر بنده خود روز جدا شدن ( حق از باطل - روز بدر ) روزى كه آن دو گروه ( كافران و مؤمنان ) به هم رسيدند فروفرستاديم ايمان آوردهايد . . . » ( انفال : 41 )
( 2 ) . شب قدر را در 7 يا 9 شب مانده به پايان ماه جستجو كنيد . صحيح البخارى ، كتاب الأدب ، باب 44 ؛ سنن أبى داود ، رمضان : 2 .