فِيهِ إِلَى اللَّهِ »
آخرين آيه به مفهوم مطلق بود ، و پيامبر ( ص ) پس از نزول اين آيه تنها 9 شب زندگى كرد . اين قرينه ما را از اينكه در آيهء سوره مائده اكمال دين را اكمال نزول قرآن تفسير كنيم بازمىدارد . بنابراين ، آنچه به ذهن نزديكتر مىنمايد اين است كه معناى اكمال دين در روز عرفه پيروزى و تثبيت دين و غلبهء آن بر همهء اديان على رغم ناخشنودى كافران باشد . شكى نيست كه در حجة الوداع عظمت و برترى اسلام آشكار گشته و دين خدا بر حزب شرك و لشكر كفر و سپاه نفاق پيروز گرديده بود . حتى مشركان از سرزمين حرام ( مكه ) اخراج شده بودند و از آن پس در مراسم حج و احرام با مسلمانان در نياميختند . ابن جرير در تفسير آيهء مذكور مىگويد :
مناسبتر آن است آيه اينگونه تفسير شود كه خداوند دين مسلمانان را با انحصار سرزمين حرام به ايشان و بيرون راندن مشركان از آن كامل گردانيد تا مسلمانان بدون اينكه مشركان در ميان ايشان باشند حج بگذارند . « 1 »
روايتى نيز كه از ابن عباس نقل شده است مؤيد چنين تفسيرى است . ابن عباس مىگويد :
مشركان و مسلمانان با هم مراسم حج را به جاى مىآوردند . پس ، هنگامى كه سورهء برائت نازل گرديد و مشركان از بيت الحرام بيرون رانده شدند و مسلمانان بدون حضور و مشاركت مشركان در بيت الحرام حج به جاى آوردند ، چنين وضعى تمام ساختن نعمت بر مسلمانان بود : « و اتممت عليكم نعمتى . » « 2 »
از خداوند مىخواهيم كه نعمت را بر ما تمام سازد . آمين
ملاحظه
با مشخص شدن اولين و آخرين آيات نازل ، اكنون مىتوانيم مطلبى را كه در مبحث سوم در نقد نظر يكى از محققان اسلامى دربارهء مدت نزول قرآن عنوان كرديم كامل گردانيم . ايشان آخرين روز نزول قرآن را روز نهم ذىحجهء سال دهم هجرى در نظر گرفتهاند . گويا ايشان از آيهء اليوم اكملت لكم دينكم چنين فهميدهاند كه كامل شدن دين مستلزم پايان وحى و نزول قرآن است . اما با توجه به آنچه گفتيم روشن شد كه بايد بر
هامش
( 1 ) . جامع البيان فى تفسير القرآن ، محمد بن جرير طبرى ، تفسير سوره مائده ، ج 4 ، جزء 6 : 52 ( نقل مضمون )
( 2 ) . همان مأخذ .