سوره اقرأ بود . » « 1 »
اين استدلال نيز از دو جهت مردود است . اول آنكه حديث مذكور مرسل است و توان مقابله با حديث مرفوع را ندارد . دوم آنكه به طور طبيعى بسم اللّه الرحمن الرحيم در آغاز هر سورهاى نازل شده است مگر در موارد استثنا . بنابراين ، اين آيه در صدر سورهء اقرأ نيز نازل شده است ، و اينكه به عنوان قولى مستقل آن را اولين آيهء نازل فرض كنيم وجهى ندارد . « 2 »
واپسين آيهء نازل به مفهوم مطلق
دانشمندان در اين كه آخرين آيهء فرودآمده كدام است ، اختلاف كردهاند و هريك به آثارى استناد جستهاند ؛ اما هيچكدام از اين آثار ، حديث مرفوعى از رسول خدا ( ص ) نيست .
همين امر از عوامل بروز اشتباه و آراء متعارض فراوان به شمار مىآيد . آراء مذكور عبارت است از :
آخرين آيهء نازل آيه
« وَ اتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ »
« 3 » است . اين قول را نسايى از طريق عكرمه و او از ابن عباس نقل كرده است . « 4 » همچنين ابن ابى حاتم « 5 » نيز روايت كرده است از ميان آيات قرآنى ، آخرين آيهء نازل
« وَ اتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ . . . »
بود ، و پيامبر ( ص ) تا 9 شب پس از نزول آن زنده
هامش
( 1 ) . اسباب النزول ، واحدى : 10 ، با تعليق دكتر مصطفى ديب البغاء ، دار ابن كثير ، دمشق .
( 2 ) . در منابع شيعى نيز رواياتى مشابه روايت واحدى آمده است . از جمله در كافى ج 2 : 628 اين روايت ثبت است : عن ابى عبد اللّه ( ع ) ، قال : اول ما نزل على رسول اللّه بسم اللّه الرحمن الرحيم . اقرأ باسم ربك . . . اين روايت علاوه بر كافى ، در عيون اخبار الرضاء ج 2 : 6 و تفسير البرهان ، ج 1 : 29 و بحار الانوار ج 89 : 39 نيز آمده است . همچنين در تفسير منسوب به علىّ بن ابراهيم قمى از امام صادق ( ع ) روايت شده است كه فرمود : ما نزل كتاب من السماء إلا و أوله بسم اللّه الرحمن الرحيم . بنابراين ، بر اساس روايات شيعه اولين آيات نازل 6 آيهء اول سوره علق يعنى بسم اللّه الرحمن الرحيم و 5 آيهء بعد آن بوده است .
( 3 ) . البقرة : 281
( 4 ) . السنن الكبرى ، نسايى ، كتاب التفسير ، سوره البقرة ؛ جامع البيان فى تفسير القرآن ، محمد بن جرير طبرى ، ج 3 ، جزء 3 : 76 ، طبع بولاق
( 5 ) . عبد الرحمن بن محمد بن ابى حاتم ابن ادريس منذر تميمى حنظلى رازى ، ابو محمد . ( 240 - 227 ه . ق ) حافظ حديث . از آثار اوست : الجرح و التعديل ، العلل ، المسند ، الحديث ، المراسيل . ( الأعلام زركلى ، 3 : 224 )