« وَ مَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ . . . »
آخرين آيه بوده است و آيهاى آن را نسخ نكرد . » « 1 »
بر خوانندهء محترم مخفى نيست كه عبارت « آيهاى آن را نسخ نكرد » ، در پايان خبر بر اين امر اشاره دارد كه مراد از آخرين بودن آيهء مذكور آن است كه اين آخرين آيهاى بود كه درباره حكم قتل عمد مؤمن نازل شده ، نه آخرين به مفهوم مطلق .
آخرين آيهاى كه نازل شد آيهء پايانى سوره نساء يعنى
« يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ . . . »
« 2 » و آخرين سورهاى كه نازل شد سوره برائت بود . صاحب اين رأى به خبرى كه بخارى و مسلم از براء بن عازب « 3 » نقل كرده ، استناد مىكند . عازب گويد : « آخرين آيهاى كه نازل شد
« يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ . . . »
و آخرين سورهاى كه نازل سورهاى كه نازل شد سوره برائت بود . » « 4 »
اين نظر را مىتوان مردود دانست و مفاد خبر مذكور را بر اين حمل كرد كه آخرين آيه آخرين آيهء نازل دربارهء ارث بوده و منظور از آخرين سوره آخرين سورهء نازل درباره قتال و جهاد است . بنابراين ، آخرين در اين خبر به مفهوم اضافى است و نه مطلق .
آخرين سورهاى كه نازل گشت سوره مائده بود . طرفداران اين نظر به روايتى كه ترمذى و حاكم از عايشه نقل كردهاند استناد مىكنند . « 5 » اين نظر را نيز مىتوان مردود دانست و احتمال داد كه منظور از آخرين سوره در اين خبر آخرين سورهاى است كه دربارهء حلال و حرام نازل شده و هيچيك از احكام آن نسخ نگرديده است . بنابراين احتمال ، سورهء مائده نيز آخرين سوره به مفهوم اضافى خواهد بود .
آخرين آيات نازل آيات پايانى سورهء برائت هستند :
« لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ . . . »
« 6 »
هامش
( 1 ) . صحيح مسلم ، ج 5 ، كتاب التفسير ، ح 16 ( 3023 ) ؛ صحيح البخارى ، ج 6 ، كتاب التفسير ، سورة النساء ، باب 17 و 16 .
( 2 ) . نساء : 176
( 3 ) . براء بن عازب بن حارث خزرجى ، ابو عماره ( 71 ه . ق ) صحابى . بخارى و مسلم از او 305 حديث روايت كردهاند ( الأعلام زركلى ، 2 : 46 )
( 4 ) . صحيح البخارى ، ج 8 ، كتاب التفسير ، سوره النساء ، باب« يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ »و باب« بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ ». صحيح مسلم ، كتاب الفرائض : ح 11 و 12
( 5 ) . سنن الترمذى ، كتاب تفسير القرآن ، باب 6 : ح 21 ( 3063 ) ؛ مستدرك حاكم ، ج 2 ، كتاب تفسير القرآن ، سورة المائدة : 311
( 6 ) . توبه : 128