سپس دو شب مانده به ربيع الاول رحلت فرمود . « 1 »
آخرين آيه ، اين آيهء سورهء بقره ( 278 ) است كه مىفرمايد :
« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ ذَرُوا ما بَقِيَ مِنَ الرِّبا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ . »
اين اثر را بخارى از ابن عباس و بيهقى از ابن عمر « 2 » نقل كردهاند . « 3 »
آخرين آيه ، آيهء دين از سوره بقره است ( 282 ) كه مىفرمايد :
« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ . . . »
تا آنجا كه مىفرمايد :
« . . . وَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ »
و آن طولانىترين آيهء قرآن است . ابن جرير از سعيد بن مسيب « 4 » نقل كرده است كه گفت :
« به من خبر رسيده است كه زمان نزديكترين آيهء قرآن به عرش آيهء دين است . » « 5 » ابو عبيد نيز در الفضائل از ابن شهاب « 6 » نقل كرده است كه گفت : « آخرين آيات قرآن در عرش از نظر زمانى آيهء ربا و آيهء دين است . » « 7 »
ممكن است بتوان مطابق آنچه سيوطى گفته ميان اين سه قول جمع كرد ، به اين ترتيب كه ظاهرا اين آيات به ترتيبى كه اكنون در سورهء بقره وجود دارند يكباره نازل شدهاند ، زيرا آيات مذكور موضوع واحدى دارند و راويان هريك به بخشى از اين مجموعه به عنوان آخرين آيه اشاره كردهاند ، در نتيجه قول همگى صحيح است . « 8 » اما آنچه به نظر منطقىتر مىآيد اين است كه از ميان اين سه آيه آنكه بعد از همه نازل شده آيهء
« وَ اتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ »
باشد به دو دليل :
اول آنكه اين آيه در ضمن خود به پايان وحى اشاره دارد ، زيرا به آماده شدن براى روز
هامش
( 1 ) . جامع البيان فى تفسير القرآن ، طبرى ، ج 3 ، جزء 2 : 76 .
( 2 ) . عبد اللّه بن عمر بن خطاب عدوى ، ابو عبد الرحمن ( 10 ه . ق - 73 ه . ق ) صحابى . در كتابهاى حديثى از وى 2630 حديث ثبت شده است ( الأعلام زركلى ، 4 : 108 )
( 3 ) . صحيح البخارى ، ج 8 ، كتاب التفسير ، باب و اتقوا يوما ترجعون فيه إلى اللّه ؛ دلائل النبوه ، ابو بكر بيهقى السفر الرابع ، باب « آخر نزلت و آخر آية نزلت » : 138 .
( 4 ) . سعيد بن مسيب بن حزن بن ابو وهب بن عمرو بن عائذ بن عمران بن مخزوم قرشى ( م 94 ه . ق ) تابعى .
( تهذيب التهذيب ، عسقلانى 4 : 84 )
( 5 ) . جامع البيان فى تفسير القرآن ، محمد بن جرير طبرى ، ج 3 ، جزء 3 : 76 دار المعرفه ، بيروت ، لبنان .
( 6 ) . محمد بن مسلم الزهرى ؛ - ص 89 .
( 7 ) . فضائل القرآن ، ابو عبيد : 224 ، تحقيق وهبى سليمان غاوجى ، دار الكتب العلميه - بيروت .
( 8 ) . الإتقان ، سيوطى ، النوع الثانى معرفه آخر ما نزل : 79 .