شيوهها و سبكهاى تأليف در آن رعايت نگرديده است . بنابراين ، بعيد به نظر مىرسد قرآن حاصل وحى الهى باشد - همان گونه كه روشن است اين شبهه دربارهء نزول تدريجى قرآن و جمع و ترتيب آن نيز مطرح مىشود .
پاسخ : مخالفت قرآن با نظامها و شيوههاى معمول در كتابهاى تأليفى نه براى آن و نه براى وحيى كه آن را پديد آورده عيب محسوب نمىشود ، بلكه برعكس ، اين امر خود دليلى مادى بر آن است كه قرآن كتابى بشرى نيست كه نويسندهء آن براى هر بخش از معلومات آن كه با يكديگر تناسب دارند فصلى بگشايد و براى هر مجموعه از فصول هماهنگ با هم ، بابى باز كند . بلكه همان گونه كه در بخش اسرار نزول تدريجى به تفصيل بحث شد ، قرآن مجموعهاى بىنظير از اشراقات وحى الهى است كه حكمت آن را اقتضا كرده و مصلحت آن را ضرورت بخشيده است . تركيب زيبايى كه در هر سوره و يا مجموعهاى از قرآن مىبينيم در مجالس و محافل درس و قرائت مايهء لذت و سرور قاريان و شوقانگيزى مستمعان و بهرهگيرى مطالبان از انواع گوناگون فوايد آن است . اين شيوه خصوصا براى جامعهء بىسوادى كه قرآن در آن نازل شد روشى حكيمانه در آموزش و ارشاد است . به اين ترتيب ، هر مجموعهاى از قرآن به بوستانى سرسبز مىماند كه انسان در ميان سايههاى آن مىگردد و از ميوههاى آن بهره مىگيرد ؛ يا به خوانى پر از طعام مىماند كه هر گرسنهاى خود را از غذاهاى گوناگون آن سير مىسازد .
نكتهء دقيقى كه نبايد از نظر خواننده دور بماند آن است كه ميان جملات و آيات و سور اين بوستان سرشار از روح و معنا تناسبى شگفت و ارتباطى استوار و هماهنگى بديعى در حد اعجاز وجود دارد . به ويژه اگر توجه كنيم كه اين مجموعه به تدريج در خلال سالها و ماهها و روزهاى متمادى نازل شده است . شيخ ولى الدين ملوى « 1 » مىگويد :
برخى را گمان بر آن است كه ميان آيات قرآن تناسبى وجود ندارد ، زيرا آنها بر اساس حوادث مختلف نازل شدهاند . راى حق و صحيح آن است كه قرآن از حيث نزول بر حسب حوادث و از حيث ترتيب و استوارى نظم بر حسب حكمت پديد
هامش
( 1 ) . محمد بن احمد بن عثمان عثمانى ديباجى ملوّى ، ولى الدين ( 713 - 774 ) فقيه ، صوفى ، مفسر و نحوى . از آثار اوست : إفهام الأفهام فى معانى عقيدة شيخ الاسلام ، حل الحبا لارتفاع الوبا انشاد السديد فى ضوال القصيد ) ، ( معجم المؤلفين ، عمر رضا كحالة ، 8 : 89 دار احياء التراث العربى )