آمده است . نظم و ترتيب سور و آيات مصحف ، مطابق با وجود آن در لوح محفوظ و امرى توفيقى است و به همان شكل به بيت العزه نازل شده است . از جمله معجزات آشكار قرآن سبك و نظم بىنظير آن است . در مورد هر آيه آنچه ضرورت دارد اين است كه قبل از هر چيز از نقش آن در تكميل مطالب پيش از خود و يا از استقلال مفهومى آن بحث شود ؛ و اگر مستقل است بررسى شود ، وجه تناسب آن با آيات ما قبل چيست . در اين نوع از بحث و تحقيق در قرآن دانشى فراوان نهفته است . همچنين است در مورد سورهها و وجه تناسب و ارتباط آنها با سور ما قبل و اهداف نهفته در آنها . « 1 »
امام فخر رازى « 2 » در تفسيرش راجع به سوره بقره چنين مىنويسد :
و هركس در لطايف نظم و زيبايىهاى ترتيب و انسجام اين سوره تأمل كند در خواهد يافت كه قرآن همان گونه كه از حيث فصاحت الفاظ و بلندى معانى معجزه است ، از لحاظ ترتيب و نظم آياتش نيز معجزه به شمار مىآيد . شايد آنان كه گفتهاند قرآن از حيث اسلوب و شيوه معجزه است به همين نكته توجه داشتهاند . اما اكثر مفسران از اين نكته لطيف روى گردانده و به اسرار آن متفطن نشدهاند . در بيان اين واقعيت شعر زير رساتر از هر سخنى است :
و النجم تستصغر الأبصار رؤيته * و الذنب للطرف لا للنجم فى الصغر « 3 »
مىگويند محمد مردى بود عصبى و تندمزاج و مبتلا به بيمارى صرع . بنابراين ، آنچه را او تصور مىكرد وحى الهى است چيزى جز عوارض بيمارى نبود .
پاسخ : اين سخن دروغى است كه حكايت از جهل آشكار ايشان نسبت به محمد ( ص ) دارد . به شهادت تاريخ و براهين قطعى ، پيامبر ( ص ) انسانى نرمخوى ، صبور و بردبار بود ، بلكه در اين اوصاف سرآمد ديگران به شمار مىآمد ؛ سينهاى گشاده و طبعى بلند داشت به حدى كه همه مردم از گشادهرويى و اخلاق نيكوى او بهره مىبردند ؛ جسمى سالم و
هامش
( 1 ) . الإتقان ، سيوطى ، ج 2 : 300 .
( 2 ) . محمد بن عمر بن الحسن بن الحسينى التيمى البكرى ، ابو عبد اللّه فخر الدين رازى ( 544 - 606 ه . ق ) مفسر و متكلم . از جمله آثار او عبارت است از : مفاتيح الغيب ، معالم اصول الدين ، نهايه الإيجاز فى دراية الإعجاز ( الأعلام زركلى ، 6 : 313 )
( 3 ) . چشمها ستاره را خرد مىبينند / و گناه خردى از چشمهاست نه از ستاره .
التفسير الكبير ، فخر الدين رازى ، ج 4 ، جزء 7 : 112 ، دار الباز - مكه .