وجود نداشته است . بلكه آنان امت و قبيلهاى واحد بودند ؛ و پيامبر و اصحابش به دليل نرمخويى و اخلاق نيكو و نيز پيوند مستحكم خونى و خانوادگى ، در نظر ايشان محبوبترين مردم به شمار مىآمدند . « 1 »
همچنين ، ممكن است فرد بىاطلاعى گمان كند كه انگيزهء قريش در خصومت با پيامبر و پيروانش نه به دليل اعجاز قرآن ، بلكه صرفا ناشى از اختلافات دينى ميان ايشان و پيامبر و اصحابش بوده است . اين گمان نيز به دو دليل خطاست . اول اينكه يهوديان و مسيحيان نيز كه در جزيرة العرب ميان مشركان زندگى مىكردند از نظر دينى مخالف آنان بودند . اما اين اختلاف نه جنگى را ميان ايشان موجب مىگشت ، و نه آتش دشمنى آنان را برمىانگيخت ، درست بر خلاف آنچه ميان قريش و محمد اتفاق افتاد . دوم آنكه در ميان سخنوران و شاعران بزرگ عرب افرادى همچون امية بن ابى صلت « 2 » و قس بن ساعدة « 3 » ، از « حنفاء » به شمار مىآمدند ، « 4 » اما اين امر نه خشم و كينهء ايشان را بر مىانگيخت ، و نه موجب بروز خصومتى مىشد ؛ بلكه وجود حنفاء و مخالفت آنان را با دين آبا و اجدادى خود به رسميت شناخته بودند ؛ و افزون بر اين ، سخن و شعر ايشان در مورد توحيد و تنزيه و بزرگ داشت خداوند را ثبت و حفظ مىكردند ، زيرا از نظر شدت تأثير و ايجاد انگيزهء تحرك چيزى شبيه به عبارات قرآنى در اين نظم و نثرها نمىيافتند ، قرآن كتابى بود كه از آسمان برايشان نازل شده بود و شأنى متفاوت با شأن آثار مذكور داشت . آنان در قرآن نشانى الوهى مىديدند كه از آن روحى خدايى ساخته بود و قرائتش هر مستمعى را به وجد مىآورد و درخشش خيرهكنندهء آن هر بينندهاى را به شور و
هامش
( 1 ) . ظاهرا دليل سستى است . دشمنى عرب جاهلى با پيامبر ( ص ) بر سر پيامبرى آن حضرت و تبعات آن بود ؛ و البته كه نبايد قبل از بعثت خصومتى ميان ايشان با پيامبر در بين باشد ؛ چه نسبت است ميان آداب و معيشت اعراب جاهلى و تعاليم انقلابى قرآن ؟ اما اصل مقصود مؤلف جاى بحث ندارد و سخنش به حق است .
( 2 ) . امية بن عبد اللّه ابى صلت بن ابى ربيعة بن عوف ثقفى ( . . . - 5 ه . ق ) شاعر جاهلى . او از كسانى بود كه شراب را بر خود حرام كرده بودند و بت نمىپرستيدند ( الأعلام زركلى ، 2 : 23 )
( 3 ) . قس بن ساعدة بن عمرو بن عدى بن مالك ( . . . - 23 ه . ق ) حكيم و خطيب عرب در جاهليت اسقف بحران ( الأعلام زركلى ، 5 : 196 )
( 4 ) . مراد از « حنفاء » كسانى است كه به خداى يكتا معتقد بودند بدون آنكه دين منزلى را پذيرفته باشند . به تعبير ديگر ، كسانى كه بر ملت ابراهيم بودند .