كه بر همگان آشكار شود ، مانند وعدهء مؤمنين به پيروزى ، خود تحت وجه ديگر ، يعنى خبر دادن از غيب قرار مىگيرد . و يا خبر دادن از وقايع گذشته از آغاز آفرينش تا زمان نزول ، ذيل خبر دادن از امور غيبى قرار مىگيرد . همچنين مشاهده مىكند كه مشتمل بودن قرآن بر حكمتهاى بلند و عدم اختلاف و تناقض ميان معانى نمىتوانند وجهى از وجوه اعجاز به شمار آيند ، زيرا اين امور خارج از توان بشر نيست ؛ بلكه در كلام بشرى سخنانى مىيابيم كه مشتمل بر حكمت و مصون از تناقض و اختلاف است .
برخى از عالمان نيز وجه اعجاز قرآن را تنها فصاحت آن دانستهاند . اين نظر نيز فاقد استوارى و استحكام لازم است . مجرد فصاحت بدون رعايت مقتضاى شرايط و حال مخاطب ، فراتر از كلام متعارف و معمول ميان بشر نيست . چه بسيار سخنان فصيحى كه فاقد نكات و ويژگىهاى اضافى لازم براى كسب حد اقل درجهء بلاغت هستند ، چه برسد به اينكه معجزه تلقى شوند . « 1 »
هامش
( 1 ) . عالمان قرآنشناس دربارهء اينكه ملاك اعجاز قرآن چيست و خداوند در كتاب خود به چه خصوصيتى از قرآن تحدى فرموده است آراء مختلفى عرضه داشتهاند . مجموعهاى از آراء مذكور به عنوان وجوه اعجاز قرآن در متن كتاب از نظر خوانندگان محترم گذشت . دقت در مضامين آيات تحدى در اين زمينه تا حدودى راهگشاست . خداوند متعال گاه به آوردن همانندى براى قرآن ( اسراء : 88 ) ، گاه به آوردن سورهاى همانند قرآن ( يونس : 38 ) ، گاه به آوردن ده سوره مانند قرآن ( هود : 13 و 14 ) و گاه نيز به آوردن سخنى همچون قرآن ( طور : 33 و 34 ) تحدى كرده است . مقصود از واژه « سوره » در آيات مذكور نه مفهوم مصطلح آن ، بلكه مجموعهاى از آيات قرآن است كه براى بيان هدف و مقصود خاصى نظم و ترتيب يافتهاند . صرف نظر از اختلاف تعداد سور در آيات تحدى ، كه دربارهء آن عالمان نظريات مختلفى ارائه كردهاند ، قدر متيقن و حد اقل آياتى از قرآن كه بدان تحدى شده است يك سوره مىباشد . و ملاك سوره نه بلندى و كوتاهى آن و يا تعداد آيات آن بلكه كامل بودن معنا و مقصودى است كه مجموعهاى از آيات در صدد بيان آن است . لذا مىتوان چنين احتمال داد كه ويژگىهاى عامى كه در هر مجموعه از آيات با هدف و مقصود معين ( سوره ) وجود دارد موضوع تحدى است . و بنابراين ، اخبار از غيب بيان حقايق هستى و . . . كه در برخى از سور قرآن وجود دارند و در برخى ديگر نه ، هر چند در جاى خود معجزه به شمار مىآيند ، اما به دليل آنكه در تمامى سورهها به نحوى يكسان موجود نيستند ، نمىتوانند موضوع تحدى آيات سابق الذكر باشند . ويژگى كه در كليهء سور قرآنى به نحو عام وجود دارد همانا فصاحت الفاظ ، تناسب ميان الفاظ و معانى ( بلاغت ) ، نظم و چينش موزون و هماهنگ الفاظ و معانى ، به همراه مقاصد و معانى بلندى كه در سور قرآنى وجود دارد ، موضوع اصلى تحدى است . و اين همان است كه عالمان قرآنشناس از آن به عنوان وجوه اعجاز بيانى قرآن ياد كردهاند . و ظاهرا اين همان وجهى است كه در قرآن مورد تحدى خداوند قرار گرفته است .