نظريهء صرفه
تمايل برخى از محققان اين است كه بگويند وجه اعجاز قرآن « صرفه » است . يعنى بلاغت قرآن از سطح معمول بلاغت در كلام بشر فراتر نمىرود ، اما خداوند عرب را از معارضه با قرآن « منصرف » ساخته است . آنان براى نظريه خود چنين مثال مىزنند كه انسان بسيارى اوقات از انجام عملى كه كاملا جنبهء اختيارى دارد و در حد قدرت و توان او هست صرفنظر مىكند ، زيرا يا انگيزههاى كافى براى انجام آن ندارد ؛ يا دچار كسالت و بىميلى مىشود و در نتيجه همت و ارادهء او سست و ضعيف مىگردد ؛ و يا ناگهانى و بىسابقه با آن مواجه مىشود ، لذا با امكانات موجودش نمىتواند به موقع عمل كند ؛ لذا علىرغم داشتن همت و برخوردارى از ارادهء لازم ، قدرت انجام آن را ندارد . همچنين است مسئله هماوردى با قرآن ، انصراف عرب از معارضه با قرآن ناشى از آن نبود كه بلاغت قرآن در اوج اعجاز قرار داشت و قدرت متعارف بشرى نمىتوانست بدان دست يابد ، بلكه ناشى از يكى از سه صورت زير بود .
الف ) انگيزهها و موجبات چنين معارضهاى برايشان فراهم نيامد .
ب ) عامل منصرفكنندهء الهى ايشان را از معارضه روىگردان ساخت ؛ لذا ارادهء آنها به معارضه تعلق نگرفت و عزم ايشان برانگيخته نشد ؛ و علىرغم وجود انگيزههاى لازم ، بدان بىميل و رغبت شدند .
ج ) عارضهاى ناگهانى استعداد و توان بيانى ايشان را معطل ساخت و قدرت بلاغى آنها را بىاثر كرد و از كار انداخت و ابزار و مقدمات معمول و لازم براى معارضه را از ايشان سلب نمود ، در حالى كه هم اهتمام و هم اراده انجام چنين معارضهاى را داشتند .
اين نظريه با چنين توجيهى به ابو اسحاق اسفراينى « 1 » از اهل تسنن و نظام معتزلى « 2 » و سيد مرتضاى شيعى « 3 » نسبت داده شده است . تأمل در فرضهاى سهگانهاى كه گمان
هامش
( 1 ) . ابراهيم بن محمد بن ابراهيم بن مهران ، ابو اسحاق اسفراينى ( . . . - 418 ) فقيه ، اصولى . از آثار اوست :
الجامع در اصول دين و رسالهاى در اصول فقه . ( الأعلام زركلى ، 1 : 61 )
( 2 ) . ابراهيم بن سيار بن هانى بصرى ابو اسحاق نظام ( . . . - 231 ) از پيشوايان معتزلى و رهبر فرقه نظاميه . وى در فلسفه و مكتب اعتزال كتابهاى متعددى نوشته است . ( الأعلام زركلى ، 1 : 43 )
( 3 ) . علىّ بن حسين بن موسى بن محمد ، ابو القاسم سيد مرتضى ( 355 - 436 ) متكلم و اديب بزرگ شيعى .
از آثار اوست الغرر و الدرر معروف به أمالى ، الانتصار ، تلخيص البيان . ( الأعلام زركلى ، 4 : 278 )