پيامبر در به دو امر كار دعوت را با تثبيت عقيده توحيد در دلها آغاز كرد ، و تنها پس از گذشت حدود ده سال از بعثت بود كه نمازهاى پنجگانه را واجب كرد ، و پس از آن ساير عبادات يكى پس از ديگرى تشريح شدند . احكام معاملات نيز تنها پس از هجرت بود كه فزونى گرفت . اين روند در مورد منهيات نيز صدق مىكند . براى مثال جريان حكمتآميز تدريجى تحريم شرابخوارى را به خواننده يادآور مىشويم .
8 . تأمين توامان نيازهاى جسم و روح به طورى كه هيچيك بر ديگرى نشورد . در اين مورد آيات بسيارى وجود دارد كه ما پيش از اين در مناسبات ديگر از آنها ياد كرديم . به دليل همين ويژگى بود كه مسلمانان در ميان اقوامى كه از نظر گرايش به ماديات و بهرههاى جسمانى برايشان برترى داشتند ، مانند يهود ، و اقوامى كه از نظر معنوى و بىتوجهى به جسم و تحقير نفس از ايشان پيشى گرفته بودند ، مانند هندوها و مسيحيان ، امتى وسط و ميانه به شمار مىآمدند ، اگر چه معالأسف بسيارى از اين اعتدال خارج شدند .
9 . تأمين توامان نيازهاى دنيا و آخرت از طريق التزام به تعاليم و هدايتهاى قرآن ، كه در مباحث پيش مقاصد و اهداف آن به اجمال گذشت . قرآن براى تأمين اين نيازها هرگز شيوهء طرح عقايد باطل و ادعاهاى دروغ و دست روى دست گذاردن و ترك عمل را در پيش نگرفت . آيات در اين زمينه آشكارتر از آن هستند كه نياز به ذكر مثال باشد .
10 . تسهيل و رفع حرج از مردم در تشريع . به اين آيات توجه كنيد :
« . . . وَ ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ . . . »
« 1 » .
« . . . ما يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَ لِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ . . . »
« 2 » .
« لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها . . . »
« 3 » .
« . . . يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ . . . »
« 4 » .
« . . . فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ »
. « 5 »
« مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ
هامش
( 1 ) . « . . . و بر شما در كار دين هيچ تنگى و دشوارى ننهاده است . . . » ( حج : 78 )
( 2 ) . « . . . خدا نمىخواهد بر شما هيچ تنگى و دشوارى نهد ؛ مىخواهد شما را پاكيزه سازد و نعمت خويش را بر شما تمام كند . . . » ( مائده : 6 )
( 3 ) . « خدا هيچكس را تكليف نكند مگر به اندازهء توانش . . . » ( بقره : 286 )
( 4 ) . « . . . خدا بر شما آسانى مىخواهد ، و براى شما دشوارى نمىخواهد . . . » ( بقره : 185 )
( 5 ) . « . . . پس ، هركه در حال گرسنگى ناچار شود بىآنكه گرايش به گناه داشته باشد ، همانا خداوند آمرزگار و مهربان است . » ( مائده : 3 )