به كدامين آنها اتكا كند و از كدامين آنها روزيش را بخواهد و رفق و مدارا بطلبد ، لذا تلاشش پراكنده و قلبش دچار اختلاف و چندگانگى است . اما مثال مؤمن مثال بردهاى است كه يك ارباب دارد ، لذا تلاشش هدر نمىرود و قلبش دچار تشتت نيست ، ضميرش آرام و عملش آسان است .
« . . . أَ أَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ »
« 1 » .
اگر باز خواهان مثال ديگرى باشيم به قرآن گوش فرا دهيم كه دربارهء فريضهء نماز مىفرمايد :
« إِنَّ الْإِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً . إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً . وَ إِذا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعاً . إِلَّا الْمُصَلِّينَ »
« 2 » و يا مىفرمايد
« . . . أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ »
و دربارهء فريضهء زكات مىفرمايد :
« خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَكِّيهِمْ بِها »
« 3 » و دربارهء فريضهء روزه مىفرمايد :
« . . . كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ »
« 4 » و يا دربارهء حج مىفرمايد :
« وَ أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالًا . وَ عَلى كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ . لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ . . . »
« 5 » .
7 . مراتب اوامر و نواهى قرآن تمام مردم را با تفاوتهايى كه در استعداد و توانايىها دارند دربر مىگيرد . اوامر دينى داراى درجاتى است . ايمان ، اسلام ، ركن ، فرض ، واجب ، مندوب مؤكد ، مندوب غير مؤكد ، درجات مختلف اوامر هستند . نواهى نيز درجاتى دارد . نفاق ، شرك ، كفر ، كبيره ، صغيره ، مكروه تحريمى ، مكروه تنزيهى ، درجات مختلف نواهى را تشكيل مىدهند . خارج از اوامر و نواهى مباحات هستند كه در اين محدود هركس مىتواند عملى را انجام دهد ، و يا اگر نخواهد ترك كند . شكى نيست كه تشريح احكام به اين صورت توسعى براى همگان است ، و نفوس ضعيف را ترغيب مىكند تا و لو در پايينترين درجه اسلام ايمان بياورند و بدان انس گيرند و حلاوت آن را بچشند ، و به تدريج مراتب رشد را ، از ايمان به اسلام و به انجام رسانيدن ركن و اداى فرض و عمل
هامش
( 1 ) . « . . . آيا خدايان پراكنده بهترند ، يا آن خداى يگانه چيره شونده بر همه . » ( يوسف : 39 )
( 2 ) . « همانا آدمى ناشكيبا آفريده شده . چون بدى به دو رسد ، بىتاب است ، و چون نعمتى به دو رسد بازدارنده است مگر نمازگزاران . » ( معارج : 19 - 22 )
( 3 ) . « . . . آگاه باشيد كه دلها تنها به ياد خدا آرام مىگيرد . » ( رعد : 28 )
( 4 ) . « . . . بر شما روزه نوشته شد ، چنانكه بر آنان كه پيش از شما بودند نوشته شد ، باشد كه پرهيزگار شويد . » ( بقره : 183 )
( 5 ) . « و در ميان مردمان به حج آواز ده تا پياده و سوار بر شتران باريك ميان سبكرو از راههاى دور سوى تو آيند تا نزد سودهايى كه ايشان راست حاضر آيند . . . » ( حج : 27 و 28 )