به واجب و به جاى آوردن مندوب مؤكد تا مرحله مندوب غير مؤكد ، طى كند ، و در مقابل ، از ترك نفاق به ترك شرك و كفر و از آن به ترك كبيره و از آن به ترك صغيره و از آن به ترك مكروه تحريمى و از آن به ترك مكروه تنزيهى و از آن به ترك امر مباح به خاطر پرهيز از مرز حرام و از انجام دادن نوافل به ملازمت بر آن پيش رود تا به مقامى برسد كه خداوند دربارهء او مىفرمايد : « و لا يزال عبدى يتقرّب إلىّ بالنوافل حتى أحبه . فإذا أحببته ، كنت سمعه الذى يسمع به و بصره الذى يبصر به و يده التى يبطش بها و رجله التى يمشى بها . و لئن سألنى لأعطينّه و لئن استعاذ بى لأعيذنّه » « 1 » .
در پرتو اين سياست حكيمانه كه قرآن هم سوى با آن نازل شد ، پيامبر ( ص ) در قبال اقوام به رفق و مدارا و مماشات رفتار مىكرد تساهل و اغماض روا مىداشت ، تا در قلبهاى ايشان محبت ايجاد كند و به هر ترتيب تمايل و گرايش آنان را به پذيرش دين برانگيزد . امام احمد حنبل به مسند خود از نصر بن عاصم ليثى و او از شخصى حكايت مىكند كه نزد پيامبر ( ص ) آمد و اسلام آورد ولى بدان شرط كه به جاى پنج نوبت دو نوبت نماز بخواند « 2 » . و در روايت ديگر است كه اسلام آورد مشروط بر آنكه تنها يك نوبت در روز نماز بخواند و پيامبر پذيرفت . باز از وهب نقل شده است كه وى از جابر دربارهء بيعت مردم ثقيف پرسيد . جابر به او گفت اهل ثقيف با پيامبر شرط كردند كه نه زكات بپردازند و نه جهاد كنند و جابر شنيد كه پيامبر فرمود : « به زودى آنان هم زكات خواهند پرداخت و هم جهاد خواهند كرد . » « 3 » نيز از انس نقل شده است كه رسول خدا ( ص ) به مردى گفت :
« ايمان بياور » گفت : « از آن كراهت دارم . » فرمود : « ايمان بياور با آنكه كراهت دارى . » « 4 »
شوكانى در نيل الأوطار پس از نقل اين حديث ، مىگويد : « اين حديث دلالت بر آن دارد كه بيعت كافر و پذيرش اسلام او هر چند همراه شرطى باطل باشد جايز است . » « 5 »
كسى كه جريان نزول قرآن و سير تشريح اسلامى را تعقيب كند ، نمونهها و مظاهر بسيارى از اين سياست عالى و اعجاز آفرين مىيابد . در كمال اين سياست همين بس كه
هامش
( 1 ) . - ص 904 .
( 2 ) . مسند الإمام احمد حنبل ، 5 : 65 .
( 3 ) . سنن ابى داود ، كتاب الخراج و الإمارة و الفىء ، باب ما جاء فى خبر الطائف .
( 4 ) . مسند الإمام احمد حنبل ، ج 3 : 181 - 109 .
( 5 ) . نيل الأوطار من أحاديث الأخيار ، محمد بن علىّ بن محمد شوكانى ، ج 8 : 14 ، دار الجبل ، بيروت .