موجب سستى در عمل گردد . و به تفكّر در عقوبات الهى و تذكّر آيات و احاديث خوف خود را متذكّر نمايد ، و اگر خوف بر او غالب شود و ترسد ، به اين سبب ترك عمل نمايد به آيات و اخبار و تفكّر در فضل نامتناهى خدا خود را امّيدوار گرداند .
و كسى توهّم نكند كه نهايت خوف با نهايت رجا منافات دارد ؛ زيرا كه محلّ خوف و رجا يك چيز نيست كه به زيادتى هريك ديگر كم شود ، بلكه محلّ رجا جناب ايزدى است ، و او محض فضل و رحمت است ، و از او هيچگونه خوف نمىباشد ، و محلّ خوف نفس آدمى و شهوات و خواهشها و گناهان و بديهاى اوست ، پس آدمى از خود مىترسد ، و از خداوند خود امّيد مىدارد .
و چندانكه در بديها و عيوب خود تفكّر مىنمايد خوفش زياده مىشود ، و چندانكه در فضل الهى و نعمتهاى او تفكّر مىكند امّيدش زياده مىگردد ، و چنانچه حضرت سيد الساجدين عليه السّلام در دعاها در بسيار جائى اشاره به اين معنى فرمودهاند كه : اى مولاى من هرگاه گناهان خود را مىبينم ترسان مىشوم ، و چون در عفو تو مىنگرم امّيدوار مىشوم ، و بر اين مضامين احاديث و آيات بسيار وارد شده است .
چنانچه به سند معتبر از حضرت صادق عليه السّلام منقول است كه لقمان فرزند خود را وصيّت فرمود : اى فرزند از خدا چنان بترس كه اگر ثواب جنّ و انس داشته باشى تو را عذاب خواهد كرد ، و از او چنان امّيد بدار كه اگر با گناه جنّ و انس به درگاه او روى آورى تو را رحم خواهد كرد ، بعد از آن حضرت فرمود پدرم مىگفت : هيچ مؤمنى نيست مگر آنكه در دل او دو نور هست يكى نور خوف و ديگر نور رجاء ، كه هريك را با ديگرى بسنجد بر آن زيادتى نمىكند « 1 » .
هامش
( 1 ) اصول كافى 2 / 67 ح 1 .