معنى ديگر مقصود باشد . پس به ملاحظهء ضرب معاني خمسهء سبق وتقدم در نفس خود جميع صور محتمله بيست وپنج صورت مىشود : ده صورت از آن ساقط مىگردد وپانزده صورت باقي مىماند ، واز آن جمله پنج صورت است كه لفظين مزبورين در هر يكى از آنها متحد المعنى مىباشند ودر باقي مختلف ، وچون وجه صحت در اين پنج صورت في الجملة خفايى داشت به خلاف ساير صور ، پس لازم شد بيان وجه صحت اين پنج صورت .
واما ساير وجوه پس تعرض بيان صحت آن مفضى به اكثار است وبناى اين شرح بر اختصار ، فلهذا تعرض آن مناسب نيست .
صورت أولى : اين است كه مراد از تقدم از هر دو لفظ ، تقدم بالعلية بوده باشد ، وبيان صحت اين صورت اگر چه به تجويز عقل ممكن نيست ، لكن دانستى كه نظر به ملاحظهء واقع وخارج ، هر دو با هم موجود توانند بود واز هم منفك نخواهند شد .
صورت ثانيه : آن است كه مقصود از تقدم از هر دو لفظ ، تقدم بالطبع بوده باشد ، وبيان صحت اين صورت به اين است كه منّ اقدم علت ناقصه از براي منّ قديم بوده باشد ومنّ قديم علت ناقصه از براي منّ متأخر ومنّ متأخر نيز از براي منّ متأخر ، وهكذا على أن مجعولات البارئ غير متناهية كما هو الحق ، وإلّا فلا يخلو من إشكال ، فتأمل .
صورت ثالثه : آن است كه مراد از هر دو لفظ تقدم بالزمان بوده باشد ، وبيان صحت اين وجه بر اين است كه منّ اقدم ، قديم باشد بالنسبة [ به ] منّ متأخر ومنّ متأخر بالنسبة به منّ متأخر وهكذا ، ومبنى صحة هذه الصورة أيضاً كمبنى سابقها « 1 » وإلّا فلا يسلم من الإشكال .
صورت رابعه : آن است كه مراد از هر دو لفظ تقدم به حسب مكان بوده باشد ، وبيان صحت آن بر آن است كه منّ اقدم مقدم باشد بالنسبة به ممنون عليه ، ومنّ قديم مقدم
هامش
( 1 ) . خ . ل : سابقه .