لِمُؤَلِّفِه
جماعتى كه پناه جميع خلقاناند * مقرّبان خداوند حي سبحاناند
تمام عالم وآدم طفيل هستيشان * به روز حشر شفيع گناهكاراناند
اگر عنايت ايشان دليل ره نشود * تمام خلق در اين رهگذار حيراناند
مر آن گروه كه باشند منكر ايشان * نه آدمي كه بسى پستتر ز حيواناند
از آن جهت شده انسان به مكرمت مخصوص * كي آن گروه ز افراد نوع انساناند
تزيين أول : لفظ « رحمت » را چون در بني آدم استعمال كنند مراد از آن رقّت قلب [ است ] كه متعقّب به عطوفت ومهربانى باشد ، وچون در ذات مقدس الهى استعمال نمايند مقصود از آن عطوفت ونيكى ورزق وغفران است ، چنانچه فرمودهاند :
« إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ »
« 1 » أي عفوه وغفرانه .
وسرّ اين كه « قريبةٌ » نفرمودند دو چيز است : يكى آن كه : رحمت در اين جا به معنى عفو وغفران است چنانچه دانسته شد . دوم آن كه : تأنيث آن تأنيث مجازى است ، ورحمان ورحيم كه صيغهء مبالغهاند چون غضبان وحليم ، مشتق از رحمت به همين معنى مىباشند ، ومىتوانند كه مشتق باشند از رحمت به معنى رقّت وانعطاف قلب كه مقتضى تفضّل است ؛ زيرا كه أسماء الهى به اعتبار غايات است كه افعال است ، نه مبادى كه انفعالات است ؛ به جهت امتناع تطرّق وتغيّر به ذات أو ، ورحمان أبلغ از رحيم است ؛ به جهت آن كه زيادتى مبنى غالباً دلالت بر زيادتى معنى مىكند .
واين زيادتى يا به اعتبار كميّت است كه آن كثرت مرحومين است ، ويا به اعتبار كيفيّت كه عِظَم وبزرگى رحمت است .
وبنا بر أول مىگويند : يا رحمان الدنيا - چه رحمت أو شامل جميع افراد مؤمن وكافر است - ورحيم الآخرة ؛ زيرا كه رحمت أو در آخرت مخصوص است به مؤمن ، وبنا بر ثاني مىگويند : يا رحمان الدنيا والآخرة ورحيم الدنيا ؛ چه همهء نعمتهاى آخرت موصوف به جسامت وعظمت مىباشند .
وامّا نعم دنيويّه ، جليل وحقير هر دو مىتواند بود .
هامش
( 1 ) . سورهء أعراف ، آيهء 56 .