نظم
به نور عقل ، توان در طريق جان رفتن * به پاى وهم ، در اين راه كي توان رفتن
به عقل ، ره برو از حس ببر كه « 1 » جايز نيست * يقين گذاشتن ودر پى گمان رفتن « 2 »
ز آفتاب خرد ذرّهاى طلب كه بدو * توان فراز مه ومهر آسمان رفتن
ومر اين عقل را أسامي بسيار است ، چون عقل هيولانى وعقل نظري وعقل عملي وعقل مكتسب وعقل منفعل وعقل فعّال وعقل كّل وجوهر مفارق ونور و « 3 » قلب - كه بعضي از حكما « 4 » آن را نفس ناطقه خوانند - ونفس « 5 » وروح و « 6 » قلب ولوح وقلم وأمثال آن « 7 » چنانچه « 8 » گفتهاند كه : « للعقل ألف اسم ، ولكلّ اسم ألف اسم » ؛ ليكن ورود كثرت أسامي بر حقيقت اين غريزه به حسب ظهور كثرت آثار ونتايج آن است وتنوّع اعتبارات به سبب اختلاف خصوصيّات « 9 » وقابليّات . وچون بيان عقل در كتب مبسوطه مشروحاً مذكور است در اين محل ، همين قدر ، ايماى بدان كافى بود .
امّا ببايد دانست كه از فحاوى أحاديث « 10 » سيّد المرسلين وآثار واخبار أكابر دين كه در باب عقل وارد است چنان فهم مىشود كه كمال ونقصان عقل به كثرت وقلّت خوف است از عذاب خداى وتدبّر در أوامر ونواهى الهى ومواظبت طاعات وعبادات واجتناب از معاصي مهلكات كما قال عليه السلام : « أتمّكم عقلًا ، وأشدّكم [ للَّه ] خوفاً ، وأحسنكم في ما امر به ونهي عنه نظراً » « 11 » چه هر كو به نور عقل در أمور وأحوال عالم نظر
هامش
( 1 ) . م : - كه .
( 2 ) . ف : - به عقل ره برو . . . گمان رفتن .
( 3 ) . ف : - و .
( 4 ) . ف : - از حكما .
( 5 ) . ف : - ونفس .
( 6 ) . ف : - و .
( 7 ) . م : آنچه .
( 8 ) . ف : چنانكه .
( 9 ) . ف : + / وقابليّات خصوصيات .
( 10 ) . ف : + / جناب .
( 11 ) . مجمع البيان ، ج 10 ، ص 69 ؛ المحجة البيضاء ، ج 1 ، ص 172 .