الحديث الثّاني [ « تفكّروا في آلاء اللَّه ، ولا تتفكّروا في ذات اللَّه » ]
قال رسول اللَّه صلى الله عليه وآله « 1 » : « تفكّروا في آلاء اللَّه ، ولا تتفكّروا في ذات اللَّه » . « 2 »
فكر ، نزد أهل نظر واستدلال ، عبارت است از حركتين نفس از مطلوب به مبادى واز مبادى به مطلوب ، واين چنان باشد كه چون خواهند كه مطلوبى را به وجه اتَم ، معلوم كنند ، معلومات چند مناسب اين مطلوب در خاطر « 3 » گردانند واين حركت أولى است كه از مطلوب به مبادى رفتهاند وذاتي عامي كه آن جنس قريب بوَد ، وذاتي خاصي كه آن فصل قريب بود جهت مطلوب مجهول به صوري حاضر گردانيدهاند . « 4 » آنگاه ، اين معلومات را ترتيبي دادهاند كه عام را بر خاص ، مقدّم داشتهاند ومرتّب ملاحظه كرده ومطلوب را تصوّر نموده ، واين حركت ثانيه است كه از مبادى به جانب مطلوب رفتهاند واگر مجهول ، تصديقي بوَد ، همچنين ترتيب مقدّمتين معلومتين كنند كه آن را صغرا وكبرا گويند با شرايطى كه در كتب ايشان در بحث قياسات استثنايى واقتراني مذكور است از تقديم صغرا بر كبرا وايجاب صغرا وكليّت كبرا تا مؤدّى گردد تصديق بدانها تصديق مر نتيجة را كه مطلوب است .
وفكر به چند معنى ديگر آمده كه آن ، ترتيب أمور معلومه است به نوعي كه مؤدّى به مطلوب گردد وتصديق نمودن به معلومات حاضره تا مؤدّى گردد به تصديق به مستحضر واستعلام مجهولات « 5 » از معلومات وماحَصَل جمله همان است كه اوّلًا مذكور شد ولازم اين جمله است تجريد ذهن از غَفَلات وتوجّه به جانب مطلوبات واين طايفه ، در كسب علوم ومعارف ، جز اين ، طريقي « 6 » ندارند وفكر نزد أهل معنى ، سير است از ظاهر به باطن واز صورت به معنى ، به طريق كشف كه آن ، عبارت است از رفع حجاب جسمانيّت از پيش بصرِ بصيرت ومنوّر گشتن باطن به نور عنايت
هامش
( 1 ) . م : صلى اللَّه عليه وسلم .
( 2 ) . نص النصوص ، ص 413 ؛ الوافي ، ج 4 ، ص 383 .
( 3 ) . ف : + / حاضر .
( 4 ) . ف : گردانيده .
( 5 ) . م : + / است .
( 6 ) . ف : طريق .