و « 1 » « فَلَق » ، سفيدى صبح است ؛ يعنى : آفريدى وخلق كردى سفيدى صبح را به رحمت خود ، كه آن محلّ دعا وافاضهء رحمت است .
وَأنَرْتَ بكَرَمِكَ دَياجيَ الغَسَق .
« دَياجى » جمع دياج است ودياج ، تاريكى شب ، و « غسق » ، تاريكى اوّل شب ، واين جا مراد از غسق ، غاسق است ؛ يعنى : نوراني وروشن گردانيدى به كرمى كه تو راست ، تاريكىهاى شب را .
وَأنْهَرتَ المِياهَ مِنَ الصُّمِّ الصَّياخيدِ عَذْباً وأُجاجاً .
و « 2 » « انهرت » ، ريخت و « مياه » جمع ماء است وماء ، آب است و « صُمّ » ، [ جمع اصَمّ وصمّاء وآن دو به معناى ] صلب است ؛ يعنى سخت و « صياخيد » ، جمع صيخود است [ و ] « صيخود » ، سنگ محكم و « عذب » ، آب شيرين و « أجاج » ، آب تلخ ، ودر بعضي نسخه « وأنهرت » واقع شده وانهار ، جوى ساختن است ، و « عَذباً » و « اجاجاً » ، حال واقع شده از مياه ، كه مفعولٌ به است ؛ يعنى : ريختى انهار را از صلب سنگهاى سخت محكم ، در حالتي كه آن آبها بعضي شيرين وخوشگوار است وبعضي تلخ وناگوار است .
وَأنْزَلْتَ مِنَ المُعْصِراتِ ماءً ثَجّاجاً .
« انزال » ، فرو فرستادن است و « معصرات » ، عبارت از ابرهاست وبعضي گفتهاند بادها كه فشارندهء ابر است جهت حصول باران ، و « ثجّاج » ، بارانى را گويند كه به كثرت وشدّت بارد ؛ يعنى : فرستادى از ابرها بارانى به كثرت وشدّت تمام .
وَجَعَلْتَ الشمسَ والقَمَرَ لِلْبَرِيَّةِ سِراجاً وَهَّاجاً .
« بريّه » به معنى مخلوق ، و « سراج » ، چراغ است ؛ يعنى : گردانيدى آفتاب وماه را از
هامش
( 1 ) . « و » زايد است .
( 2 ) . « و » زايد است .