حركت به قدرت خداست ، وليكن صفت آن به قدرتِ بنده است .
وبطلان اين مذهب نيز عقلًا ونقلًا بر نهجى است كه مذكور شد واين مذهب ، بي كم وزياد با مذهب جهيميّه ، جبريّه واشعريّه ، يكى است ؛ براي اينكه أصل افعال را از خدا مىدانند وبه اضافه به بنده با وجود اينكه معتقد آناند كه بنده ، في الحقيقة فعلى نكرده ، مىگويند طاعت يا معصيت است .
پنجم ، مذهب أبو إسحاق « 1 » است وأو مدّعى است كه خدا وبنده را در كارها از خير وشر ، دو قدرت است . كه هر دو اثرِ در آنها مىكنند ؛ مثلًا مىگويند كه قدرت خداى عزّوجلّ با قدرت شراب خوار با هم برآمده ، يكى شدند وشراب را بدين شراب خوار آورده از گلوى أو فرو بردند واين مذهب نيز با مذاهب سابقه ، يكى است كه به عبارت ديگر ايراد شدهاست . براي اينكه مىگويند معصيت را قدرت خداى تعالى شريك شد با قدرت گناهكار تا به عمل آمد واگر نه ، گناهكار ، گناه نمىتوانست كرد . پس در اين صورت خداى تعالى ، في الحقيقة گناه را معمول كرده وبا وجود اين ، عقاب مىنمايد بنده را بر فعلى كه خود نموده وبطلان اين نيز از ادلّه بطلان مذاهب سابقه ، معلوم مىشود .
ششم ، مذهب معتزله است وأكثر ايشان مىگويند كه بنده در كارى كه مىكند ، نهايت استقلال دارد وخدا را در افعال أو هيچ قِسم ، دخل نيست وطاعت وترك معصيت كه مىكند ، به هيچ وجه ، توفيق ونگهدارى ومشيّت وقضا وقدر الهى
هامش
( 1 ) . براي شناخت مذهب وى رجوع شود به : كشف المراد ، الحلّى ، ص 240 ؛ قواعد العقائد ، خواجة نصيرالدينطوسى ، ص 75 . أبو إسحاق إبراهيم بن محمّد بن إبراهيم بن مهران الأسفرايني ، ملقب به ركن الدين ، فقيه شافعي ومتكلّم أصولي بودهاست . مردم نيشابور از أو كلام وأصول فرا گرفتهاند ومردم عراق وخراسان به علم أو اعتراف دارند واز جمله مصنّفاتش « الجامع الجلى في أصول الدين والردّ على الملحدين » در پنج جلد است . أو در عاشوراى سال 418 ق ، از دنيا رفت ودر اسفراين دفن شد . ( وفيات الأعيان ، ابن خلّكان ، ج 1 ، ص 28 ؛ سير أعلام النبلاء ، شمس الدين الذهبي ، ج 17 ، ص 353 ) .