شئ » است زيرا كه مادة آن از خداست پس ايجاد با مدّت ومادة را خلق كردن نمى گويند ، مگر مجازا . پس ايجاد انسان هر چه باشد با مادة ومدّت است وانسان موجد افعال خود است از خير وشر با مادة ومدّت وافعال انسان را خيرا وشرا نسبت به خدا نيست وبه خدا نسبت داده نشود وبالعكس .
پس بدانكه عقول عشره خودشان وهر چه از ايشان صادر شود ، موجود ومخلوق خدايند به واسطه ايشان ، مثل والد وولد ، نه اينكه ايشان موجدند به امر خدا واذن خدا چنانكه مقتضاى ظاهر عبارت خواجة است - رحمه الله .
مولف گويد كه قول بر عقول عشره مذهب حكماست وگويند كه اين عقول عشره هر يك آن ديگرى را خلق كرده وساير أشياء اثر اين عقول عشره است واين مذهب ما اثنى عشريه نيست ، زيرا كه مذهب اثنى عشريه آن است كه همه أشياء از عقل كل وساير موجودات مخلوق وتأثير خداى - عزّ وجلّ - است وبه عقول عشره قايل نيستند . پس قول خواجة - رحمه الله - : « هر چه در عالم پيدا شد همه به تأثير كواكب است » صحيح نيست ، بلكه همه به تأثير وايجاد خدا است از « لامن شئ » وأمّا أفلاك وكواكب اسبابند كه رفع موانع به ايشان مى باشد وإلّا مؤثر در وجود وايجاد به غير از خدا نيست ، چنانكه فرموده «
هَلْ مِنْ خالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ
» 26 قوله : « بعد از آن مجموع انسان پيدا شد » اين نيز صحيح نيست ، زيرا كه أول مخلوق انسان است كه عقل كلى باشد كه عقل محمدي است ، بعد از آن جنّ ، بعد از آن ملائكة ، بعد از آن حيوان ، بعد از آن نبات ، بعد از آن جماد ؛ پس عجب است از خواجة اينكه مى گويد : « أول ما خلق الله العقل » وبعد از آن مى گويد در آخر كلاماتش [ كلماتش ] كه بعد از آن مجموع انسان پيدا شد . پس از اين كلام وى چنين معلوم مى شود كه عقل كل وعقل أول كه أول ما خلق الله است ، عقل محمدي نيست ، بلكه چيز ديگر است واين صحيح نيست ، زيرا كه عقل كه اوّل مخلوق است ، عقل محمدي است وآن را نيز عقل كل گويند وكلى نيز گويند ، چنانكه
هامش
26 . فاطر 3 /