ياقوت از ياقوت بهترين سرخست و او بهترين جواهرهاست خاصه رمانى از وى و بترش سبيذست و ميانهترش ازرقست .
الابنيه ( بهم 347 ، زل 271 )
ياكند ياقوت باشد ( لغت فرس ، حواشى برهان معين ) . قال حمزة بن الحسن الاصفهانى ان اسمه ( الياقوت ) بالفارسيه ياكند و الياقوت معربه ( الجماهر بيرونى ، حواشى برهان معين ) . ياقوت لفظ معرب است از لفظ پارسى و او را ياكند گفته - اند و بعضى اطباء سيج اسفرج گفتهاند يعنى دافع علت طاعون و طاعون را به - لغت پارسى سيج گويند در بعضى از بلاد و ياقوت مختلف الانواع است و گفتهاند از چهار نوع است . نوعى از او سپيد است و نوعى زرد و نوعى كبود و نوعى سرخ و آنچه به لون سرخ است حبل - البرق گويند . . . و به آن معنى كه پيوسته از برابر و اطراف آن كوه برق افتد و ابو ريحان گويد در بعضى كتب طبيعى چنان ديدم كه مدت هزار سال بايد بيايد تا جوهر سنگ به جوهر ياقوت متبدل شود اگر مستعد باشد جوهر سنگ مر آن را و خاصيت ياقوت آن است كه علت طاعون را از آن كس كه با خود دارد دفع كند ( ترجمهء صيدنه ، ب 130 ) . بدان كه شريفتر و عزيزتر و نفيسترين جواهر ياقوت است ، از روى طبيعت و متانت صورت و فايدهء خاصيت و بقاى جسميت و زيادتى قيمت . . . لون او چهار جنس است : سرخ ، زرد ، كبود ، سفيد . . . و شريفترين اجناس ياقوت سرخ است . .
و او جوهرى است كه مبرد قبول نكند و هيچ جوهر او را نتراشد مگر جوهر الماس . . . و ياقوت را به لغت فرس « يا - كند » گفتهاند و لفظ ياقوت عربى است و حمزهء اصفهانى آورده است كه فارسيان ياقوت راسح اسبور [ چنين است در اصل ] گفتهاند يعنى دافع علت طاعون و استاد ابو ريحان در كتاب الجماهر - الجواهر آورده است كه اهل هند ياقوت سرخ را « پدم راگ گويند » و راگ نام ياقوت است و پدم صفت لون و به لغت هند پدم نيلوفر سرخ است . . . استاد ابو - ريحان در جماهر الجواهر آورده است كه معادن جملهء انواع ياقوت در زمين هند در طرف شرقى در جزيرهء سرنديب است . . . و يعقوب كندى آورده است كه معدن ياقوت در جزيرهايست ماوراى سرنديب در كوه راهون ( اغراض ، 26 - 30 ) . بهترين او سرخ شفاف گلنارى است كه بهرمانى و رمانى نامند و بعد از آن خمرى پس دردى و لعل از اقسام سرخ او است و بعد از صنف سرخ او زرد نارنجى است پس زعفرانى پس ليموئى و بعد از زرد كبود آسمانگونى است پس كحلى پس لاجوردى پس نيلى
فرهنگ داروها و واژه نامه هاى دشوار ( يا تحقيق درباره كتاب الأبنية عن حقائق الأدوية لموفق الدين أبو منصور الهروى 365 ه — صفحة 414
مساهمون: منوچهر اميرى
ص٤١٤