الابنيه ( بهم 135 ، زل 113 )
ديسقوريدس ان اصل خصى الكلب فى عظم زيتونتين مماتليه و منتفخه . . . الا - رجانى نوعان اصفر ذو اصلين احدهما فوق الاخر نبات محرك شهوة الباه ، جالينوس هو اورحنيس و هو اصل مقرون زوجا زوجا شبيه باصول الذين الحاوى خصى الكلب و خصى الثعلب و يقال ذو ثلثة اوراق و هما نباتان و احدهما ممتلى و الاخر رخو متشنج ( الصيذنه ، ب 61 ) .
ديسقوريدس . . . ارخس و هو نبات له ورق منبسط على الارض . . . و هو شبيه به ورق الزيتون الناعم ( ابن بيطار ، 61 ) . به يونانى ارخس نامند و آن بيخ گياهى است مثل دو زيتون به هم چسبيده يكى ماده و بزرگتر و ممتلى و ديگرى نر و كوچكتر و غير ممتلى و سفيد و لون و برگش شبيه به برگ گندنا و ساقش بىبرگ و تا نيم ذرع و گلش ريزه و با هم متصل شبيه به سرو و بنفش و شبيه به گل اصابع صغير ، و حقير در فيروز كوه هر دو را مشاهده نموده با همه صفات باهم شبيه - اند مگر آنكه گل اصابع صغير بسيار به هم متصل نيست و سرخ ارغوانى است ( تحفه ، 104 ) . مايرهوف خصى الكلب و خصى - الثعلب را يك گياه مىداند ( ر ك : ماير - هوف ، م 56 ) . آخوندوف نام علمى اين گياه را
Orchis papilionacea
نوشته است ( آخوندوف ، ص 369 ، م 139 ) .
خطاطيف
( Xat tif )
خطاطيف پرستو باشذ .
الابنيه ( بهم 136 ، زل 114 )
( بر وزن اراجيف ) خطاطيف جمع خطاف و « خطاف كرمان مرغى است سياه و به فارسى فرشتوك گويند » ( منتهى الارب ) .
خطاف استرك است به سمنانى واورشك گويند . بچهء باسترك نخستين را شكم بشكافند . . . ( اغراض ، 608 ) . خطاف به فارسى پرستوك و به تركى قرلانقوع و به ديلمى چچلا نامند ( تحفه ، 105 ) . به عربى ابابيل و به فارسى پرستوك ( مخزن ) .
خطر
( Xetr )
خطر برك نيل رومى باشذ .
الابنيه ( بهم 136 ، زل 113 )
دربارهء نامهاى لاتينى و فرانسوى اين گياه پس از چند سطر بحث خواهد شد :
تعريف خطر در ترجمهء صيدنه چنين است : خطر ، عرب وسمه را گويند . خطر يعنى وسمه نباتى است كه برگ او در خضاب سياه به كار برند ( ترجمهء صيدنه ، ب 52 ) . خطر هو الوسمه ( ابن بيطار ، 67 ) . وسمه هى ورق النيل ( همان كتاب 193 ) . خطر وسمه است ( تحفه ، 105 ) .
وسمه هى الخطر و هى ورق النيلج ( شرح اسماء ، 126 ) . لغت تازى وسمه در وهلهء نخست به برگ نيل
feuilles du pastel