و نوعى عربى و چون حضض مطلق گويند مراد نوع عربى آن است و قسم سوم را از چوب زرشك حاصل كنند ( ابن بيطار ، دهخدا ) . حضض هذا الاسم واقع على عصارة نبات و اسم النبات نفسه الذى عصارته الحضض فيلز هرج و اسم هذه العصاره باليونانى لوقيون ( شرح اسماء م 148 ) حضض هندى است و مكى ( اغراض ، 621 ) . حضض به ضم يا فتح دوم معادلى است كه حنين بن اسحق براى « لوكيون » يونانى برگزيده و فيلز هرج مأخوذ از « فيل زهره » فارسى است ( مايرهوف ، م 148 ) .
حلبه
( Holba )
( لا )
Trigonella foenumgraecum
( فر )
Fenugrec
حلبه كرمست اندر درجهء دوم . . . ورم - هاى سخت را تحليل افكند .
الابنيه ( بهم 104 ، زل 86 )
نوعى است از حبوب و جمع او حلب باشد و بعضى از پارسيان او را شنبليد گويند ( ترجمهء صيدنه ، ب 38 ) . حلبه كرارا در هدايه آمده است ( ر ك : فهرست داروها ) و در اغراض نيز بىآنكه از معادل فارسى آن ياد شده باشد : حلبه گرم است و خشك به درجهء اول ( اغراض ، 592 ) . شنبليد ( منتهى الارب ، دهخدا ) . در گيلان به حاء معجمه و در اصفهان شنبليله نامند و از جنوب معروفه است ( تحفه ، 91 ) . لوى مىنويسد كه حلبه در اكدى شمبليلتو
s ? ambaliltu
و در آرامى شبهليلتا
s ? ebhlilt
است . ظاهرا لوى غافل از اين بوده است كه شنبليله يا شنبليد فارسى نيز بايد مأخوذ از همين واژهء اكدى و آرامى باشد كه ذكرشان گذشت ( لوى ، م 79 ) . شنبليله گياهى است علفى ، يك ساله به طول 10 تا 50 سانتيمتر كه امروزه در نواحى مختلف مانند آسياى صغير ، ايران ، مصر ، الجزيره ، هند ، مراكش ، ايتاليا ، اسپانيا و غيره پرورش مىيابد .
منشأ اصلى آن در نواحى غربى آسيا مشخص شده است ( زرگرى ، ج 1 ، 408 ) .
حلتيث
( Heltis )
حلتيث ببارسى انكزه باشذ و او كرمست و خشك اندر درجهء سيم .
الابنيه ( بهم 115 ، زل 95 )
حلتيث در غالب مآخذ حلتيت
Heltit
آمده و به همين سبب مرحوم بهمنيار در توضيح آن نوشته است : لغتى است در حلتيت به همان وزن و آن را حليت بر وزن سكيت نيز ضبط كردهاند ( بهمنيار ، 115 ) .
در هداية المتعلمين به هر دو صورت ديده مىشود . در ترجمهء صيدنه حلتيت با تاى دوم ( ب 148 ) و در اغراض نيز چنين است : حلتيت انكژه است ( ص 621 ) .
در شرح اسماء ( م 18 ) و در ذخيرهء خوارزمشاهى و مفاتيح العلوم و قانون